Նպատակ և արդյունքներ

Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձինք Հայաստանում շարունակում են բախվել խտրականության, անտեսման և սոցիալական մեկուսացման։ Նրանց ձայնը հաճախ բացակայում է հանրային քննարկումներից և լրատվամիջոցների օրակարգից։ Այս նախաձեռնության նպատակն է բարձրացնելու իրազեկվածությունը և հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց փորձառությունների տեսանելիությունը։ 

Լրագրողը կամ լրատվամիջոցը պետք է պատրաստի և հրապարակի նյութ հետևյալ թեմաներից մեկի կամ մի քանիսի վերաբերյալ՝

• Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց անօթևանության խնդիրը,
• Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց զբաղվածության խոչընդոտներն ու հնարավորությունները,
• Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց ընտրական իրավունքի իրացումը։

Ընտրված լրագրողը կամ լրատվամիջոցը պետք է․

• Մշակի նախնական պլան և ներկայացնի լրագրողական աշխատանքի կառուցվածքը,
• Կատարի ուսումնասիրություն՝ ներառելով մասնագիտական շրջանակների և հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց տեսակետները,
• Պատրաստի բարձրորակ նյութ, որը հասանելի կլինի լայն լսարանին և կնպաստի խարանի նվազեցմանը,
• Ապահովի նյութի հրապարակումը լայն լսարան ունեցող հարթակում կամ լրատվամիջոցում,
• Անհրաժեշտության դեպքում վերանայի նախագիծը կազմակերպության դիտարկումների հիման վրա և ներկայացնի վերջնական տարբերակը։

Ակնկալվող արդյունքը՝

• Լայն լսարան ունեցող հարթակում հրապարակված առնվազն մեկ լրագրողական նյութ յուրաքանչյուր ընտրված լրագրողի կամ լրատվամիջոցի կողմից։

Պահանջվող որակավորում և փորձ

• Անհատ լրագրողների դեպքում՝ լրագրողական գործունեության առնվազն 3 տարվա փորձ,
• Լրատվամիջոցների դեպքում՝  առնվազն 3 տարվա գրանցում,
• Մարդու իրավունքների և սոցիալական թեմաների լուսաբանման փորձառություն,
• Գրական հայերենի գերազանց տիրապետում,
• Հնարավոր նյութի հրապարակման համար առկա հարթակի հասանելիություն։

Կազմակերպությունը խրախուսում է հաշմանդամություն ունեցող լրագրողների մասնակցությունը։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված լրագրողները կամ լրատվամիջոցները պետք է մինչև 2025 թ․ հոկտեմբերի 10-ը (ներառյալ) ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն)՝ 

• Ընտրված թեմայի կամ թեմաների շուրջ աշխատանքի նախնական կառուցվածքը/պլանը,
• Նախկինում հրապարակված աշխատանքների օրինակներ (նախընտրելի է սոցիալական կամ մարդու իրավունքների թեմաներից),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Ինքնակենսագրական (CV) անհատ լրագրողների համար, իսկ լրատվամիջոցների դեպքում՝ իրավաբանական անձի գրանցման վկայական և գործունեության մասին տեղեկություններ,
• Առաջարկի մանրամասն նկարագրությունը, որտեղ պետք է նշվի նաև լրացուցիչ մանրամասներ (օրինակ՝ հրապարկման ձևաչափը (լուսանկարներով, տեսանյութ, ձայնային կամ այլ))։ 

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք ի նկատի ունենալ, որ ծրագիրն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)։ Հետևաբար գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2025 թ.-ի հոկտեմբերի 10-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝  նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-RSP-2025»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 10.10.2025-31.12.2025:

Մատուցված ծառայության համար վճարումներն իրականացվելու են մեկ կամ երկու փոխանցումով՝ կախված ծառայություն մատուցողի նախընտրությունից։ 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ Ապակենտրոնացման նպատակով կազմակերպության ջանքերն ուղղված են քաղաքականությունների մշակմանը, օրենսդրության բարելավմանը և հետազոտությունների իրականացմանը։ Կազմակերպությունը նաև մշտադիտարկում է խնամքի հաստատություններում և հոգեբուժական կենտրոններում մարդու իրավունքների իրավիճակը։ Կազմակերպությունը հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, այդ թվում՝ հոգեբուժական ծառայություններից օգտված կամ օգտվող անձանց, տրամադրում է իրավաբանական օգնություն և սոցիալական դեպքի վարման ծառայություն։

Ծրագրի մասին

Հետազոտությունն իրականացվում է «Իրավունքներ, ծառայություններ և մասնակցություն․ Հայաստանում հոգեկան առողջության համապարփակ շրջանակի խթանում» ծրագրի շրջանակներում։ 

Ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից՝ Եվրոպական միության աջակցությամբ։ 

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հոգեկան առողջության ոլորտում իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման ինտեգրմանը` ստեղծելով քաղաքականություն և մեխանիզմներ մատչելի, ներառական և ապացույցների վրա հիմնված հոգեկան առողջության ծառայությունների և Հայաստանում հոգեկան առողջության խնդիրների նկատմամբ հասարակության բարենպաստ վերաբերմունքի համար:

Ծրագրի խնդիրներն են՝

• Մշակել իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության քաղաքականություն և գործիքներ՝ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներին և միջազգային չափանիշներին համապատասխան,
• Իրավունքների վրա հիմնված տեսանկյունից ջատագովել քաղաքականությունների և գործիքների ներդրման և վերանայման ուղղությամբ,
• Վերանայել և կատարելագործել ՀՀ-ում գործող հոգեսոցիալական ծառայությունները,
• Մշակել և փորձարկել հոգեկան առողջության համայնքային նոր ծառայություններ և վաղ նույնականացման մեխանիզմներ ՀՀ-ում,
• Բարձրացնել հասարակության իրազեկվածությունն ու հետաքրքրությունը հոգեկան առողջության խնդիրների վերաբերյալ՝ շեշտը դնելով առկա խարանի և խտրական վերաբերմունքի նվազեցման վրա։

Ուղեցույցը համահունչ է «Հասարակագիտություն» առարկայի 7-12-րդ դասարանների առարկայական չափորոշչին և նախագծային ուսուցման հայեցակարգին: 

Այս ուղեցույցը ուսուցիչներին տրամադրում է գործնական քայլեր՝ աջակցելու հաշմանդամության՝ որպես մարդու իրավունքների խնդրի վերաբերյալ քննարկումների կազմակերպմանը: 

Ուղեցույցի օգտագործմամբ ուսուցիչները կարող են օգնել սովորողներին՝

1. ընկալելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները որպես մարդու իրավունքների մի մաս.
2. վերլուծելու այն խոչընդոտները, որոնք խանգարում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց լիարժեք մասնակցությանը հասարակության կյանքին.
3. ուսումնասիրելու Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) կոնվենցիայի և մարդու իրավունքների այլ փաստաթղթերի իրավական շրջանակը.
4. զարգացնելու քաղաքացիական պատասխանատվությունը` բացահայտելով ներառականության հասնելու ուղիները:

Այս ուղեցույցը ներկայացնում է հստակ առաջարկներ՝ աջակցելու քննադատական ​​մտածողությանը և խրախուսելու սովորողների կողմից առաջնորդվող նախաձեռնությունները:

Ուղեցույցը չի ձգտել անդրադառնալ հաշմանդամության մասին ուսուցմանն առնչվող բոլոր հարցերին։ Սա ելակետ է, որից կարող են առաջանալ նորանոր գաղափարներ, հարցեր և քննարկումներ։ 

Թեև այստեղ առկա են նախագծերի գաղափարներ, սովորողների նախաձեռնողականությունը կարևոր է: Ուստի խրախուսվում է առաջարկությունները հարմարեցնել դասարանի կարիքներին՝ ապահովելով, որ բոլոր սովորողների ցանկությունները և կարիքները հաշվի առնվեն։ 

Ուղեցույցը գործածության համար երաշխավորվել է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի 2025 թվականի հունիսի 6-ի 1316-Ա/2 հրամանով։

Ընթերցել pdf տարբերակը

Ընթերցել docx տարբերակը

Լսել աուդիո տարբերակը

Ծրագիրն իրականացվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից «Քաղաքացիական հասարակության զարգացման ազդեցության ընդլայնում» ծրագրի շրջանակում։ Նյութի բովանդակության համար պատասխանատու է միայն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը։  «Քաղաքացիական հասարակության զարգացման ազդեցության ընդլայնում» ծրագիրն իրականացվել է «Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի» կողմից՝ Շվեդիայի կառավարության աջակցությամբ։

Ուղեցույցի հեղինակ՝ Մուշեղ Հովսեփյան,  \u00a9 «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ, 2025

-

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս ուղեցույցը ևս ներկայացվել է մատչելի ձևաչափերով։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլփոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Վայրը՝ Երևան, Հայաստան

Դիմելու վերջնաժամկետ՝ Բաց է մինչև համալրումը

Աշխատանքի մեկնարկը՝ Հնարավորինս շուտ

Պաշտոն՝ Ջատագովության պատասխանատու

Պաշտոնի նկարագրություն. Ջատագովության պատասխանատուն ուղղակիորեն աշխատում է ծրագրերի ղեկավարի և ծրագրի համակարգողի հետ և աջակցում է նրան ծրագրերի կառավարման և իրականացման տարբեր փուլերում: Անձը պատասխանատու է հոգեկան առողջության ոլորտում կազմակերպության ծրագրերի, նախաձեռնությունների և քաղաքականության ուղղությունների մշակման, իրականացման և փաստահավաք ու իրավապաշտպան աշխատանքի համար՝ ապահովելով, որ հոգեկան առողջության իրավունքները ներառվեն պետական քաղաքականություններում և հասարակական կյանքում։

Պարտականություններ.

• Համակարգել ծրագրի շրջանակներում իրականացվող ջատագովությանն ուղղված գործողությունները, 
• Մշակել հոգեկան առողջության ծառայություններից նախկինում օգտված կամ օգտվող կամ հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց  (այսուհետ՝ Ծառայություններից օգտվողներ) հայտնաբերման և ծրագրի գործողություններում ներգրավման ռազմավարություն, 
• Մշակված ռազմավարության համաձայն հայտնաբերել ծառայություններից օգտվող անձանց,
• Շարունակաբար կապի մեջ լինել ծառայություններից օգտվող անձանց հետ, տեղեկացնել ծրագրի շրջանակներում իրականացվող միջոցառումների և այլ գործողությունների մասին,
• Ապահովել ծառայություններից օգտվող անձանց մասնակցությունը ծրագրի շրջանակներում իրականացվող գործողություններին և միջոցառումներին,
• Համակարգել ծառայություններից օգտվող անձանց հետ ամսական հանդիպումների կազմակերպումը, 
• Մասնակցել ծրագրի շրջանակներում կազամակերպվող աշխատաժողովների պլանավորման և իրականացման աշխատանքներին, 
• Մասնակցել ծրագրի շրջանակներում իրականացվող արշավների պլանավորման և իրականացման աշխատանքներին,
• Մասնակցել ծրագրի շրջանակներում կազմակերպվող առցանց դասընթացների պլանավորման և իրականացման աշխատանքներին,
• Մասնակցել ծրագրի շրջանակներում ծառայություն ստացողներին մենթորության տրամադրման աշխատանքների կազմակերպմանը, 
• Քարտեզագրել ջատագովության հարցերով հիմնական շահագրգիռ կողմերին, այդ թվում՝ պետական մարմիններին, միջազգային կազմակերպություններին, օտարերկրյա ներկայացուցչություններին, լրատվամիջոցների և քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններին,
• Ծրագրի շրջանակներում ներկայացնել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն տարբեր շահագրգիռ կողմերի հետ հանդիպումներում և ներկայացնել կազմակերպության դիրքորոշումը ծրագրից բխող հարցերի շուրջ,
• Մշտադիտարկել ԶԼՄ-ների՝ հաշմանդամության և հոգեկան առողջության թեմաներով լուսաբանումները։  
• Կատարել պաշտոնից ենթադրվող այլ պարտականություններ։

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն.
• Կազմակերպչական և ժամանակի կառավարման հմտություններ.
• Հայերեն և անգլերենեի հաղորդակցման գերազանց կարողություն, ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր.
• Microsoft Office Suite-ի իմացություն (Word, Excel, PowerPoint).
• Որպես թիմի մաս՝ ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ համատեղ աշխատելու ունակություն.
• Նվիրում կազմակերպության առաքելությանը և արժեքներին:

Նախընտրելի որակավորումներ.

• Աշխատանքային առնվազն երկու տարվա փորձ քաղաքացիական հասարակությունում. 
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների բարձր գիտակցում.
• Ջատագովության փորձ։

Աշխատանքային պայմանավորվածություն. Աշխատանքի վայրը Երևանում է։ Այս պաշտոնը հեռավար չէ: Այնուամենայնիվ, հիբրիդային աշխատանքի պայմանավորվածությունը կարող է դիտարկվել, եթե պահանջվի որպես խելամիտ հարմարեցում:

Հավասար հնարավորությունների և ներառման հայտարարություն. Կազմակերպությունը նպաստում է բազմազանությանը և ներառմանը և ողջունում է բոլոր որակավորված անձանց դիմումները՝ անկախ ռասայից, մաշկի գույնից, կրոնից, սեռից, սեռական կողմնորոշումից, գենդերային ինքնությունից, ազգությունից, տարիքից, հաշմանդամությունից կամ հաշմանդամության տեսակից կամ որևէ այլ հատկանիշից, որը պաշտպանված է ՀՀ օրենսդրությամբ։

Խելամիտ հարմարեցումներ. Կազմակերպությունը պարտավորվում է խելամիտ հարմարեցումներ ապահովել հաշմանդամություն ունեցող հայտատուներին: Եթե հայտի կամ հարցազրույցի ընթացքում հարմարեցման կարիք ունեք, խնդրում ենք կապ հաստատել մեզ հետ info@dra.am հասցեով։

Ինչպես դիմել. Հետաքրքրված թեկնածուներին հրավիրում ենք իրենց ինքնակենսագրականը (CV) կամ ուղեկցող նամակը ներկայացնել info@dra.am էլ. փոստին։ Ուղեկցող նամակը (3-4 պարբերություն) կարող է տրամադրել համապատասխան տեղեկություններ Ձեր հմտությունների, փորձի և հետաքրքրվածության մասին։ Խնդրում ենք նամակի թեմայի տողում նշել «Ջատագովության պատասխանատու» բառերը: Ընտրված թեկնածուների հետ կապ կհաստատվի 2 աշխատանքային օրվա ընթացքում։

Խնդրում ենք հայտարարության հետ կապված հարցեր չուղղել կազմակերպության աշխատակազմին՝ խուսափելու շահերի բախման իրավիճակներից։ 

Շատ դեպքերում առցանց միջոցառումները (հանրային քննարկումներ, դասընթացներ, կոնֆերանսներ և այլն) մնում են անմատչելի հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար: Մշակվելիք ուղեցույցի նպատակն է աջակցել միջոցառումների կազմակերպիչներին՝ տրամադրելով գործնական խորհուրդներ ներառական և մատչելի միջոցառումներ կազմակերպելու նպատակով: Ուղեցույցը պետք է անդրադառնա հարցի բոլոր ասպեկտներին, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարբեր խմբերին առնչվող առանձնահատուկ նկատառումներին։

Ուղեցույցի մշակողի առաջադրանքները

Ուղեցույցի մշակողի առաջադրանքները

Մշակողը պետք է՝

• Մշակի առցանց միջոցառումներ կազմակերպելու ուղեցույց՝ կենտրոնանալով ներառականության և մատչելիության վրա.
• Ներառի գործնական օրինակներ, որոնք կօգնեն առցանց միջոցառումների կազմակերպիչներին ապահովել բոլոր մասնակիցների լիարժեք ներգրավվածությունը.
• Նախատեսի միջոցառումների պլանավորման, իրականացման և գնահատման վերաբերյալ առաջարկներ և այլ աջակցող նյութեր (օր.՝ ստուգացանկեր).
• Կազմակերպության դիտարկումների հիման վրա վերանայի ուղեցույցի նախագիծը և ներկայացնի վերջնական տարբերակը:

Որակավորման պահանջներ

• Հայերենի գերազանց իմացություն
• Ներառականության, մատչելիության և միջոցառումների կազմակերպման ոլորտում առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ
• Հաղորդակցական հմտություններ

Դիմելու ընթացակարգը
Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝

• Ինքնակենսագրական (CV)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Մշակված ուղեցույցի/ձեռնարկի առնվազն 2 օրինակ
• Իրավաբանական անձանց դեպքում՝ գրանցման վկայական և գործունեության մասին տեղեկություններ

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

• Մատուցման ժամկետ՝ 01.02.2025 - 28.02.2025
• Վճարումները կիրականացվեն երեք փուլով՝

1. Ուղեցույցի նախագծումից հետո՝ 30%
2. Նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ 30%
3. Վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ 40%

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2025 թ.-ի հունվարի 30-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝  նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-GD-2025»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին

Ուղեցույցը մշակվելու է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Ընդլայնելով մասնակցության հնարավորությունները ներառական հանրային միջոցառումների միջոցով» ծրագրի շրջանակներում։

Ծրագրի նպատակն է ստեղծել ավելի ներառական հասարակություն Հայաստանում՝ բարելավելով հանրային միջոցառումների մատչելիությունը և հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության հնարավորությունները։

Ծրագիրն իրականացվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալության կողմից ֆինանսավորվող «Գործուն քաղաքացիական հասարակություն» ծրագրի շրջանակներում, որն իրականացնում է Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլը՝ Ուրբան կայուն զարգացման հիմնադրամի հետ համատեղ։

Կազմակերպության մասին
«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ 

Շատ դեպքերում անցանց միջոցառումները (հանրային քննարկումներ, դասընթացներ, կոնֆերանսներ և այլն) մնում են անմատչելի հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար: Մշակվելիք ուղեցույցի նպատակն է աջակցել միջոցառումների կազմակերպիչներին՝ տրամադրելով գործնական խորհուրդներ ներառական և մատչելի միջոցառումներ կազմակերպելու նպատակով: Ուղեցույցը պետք է անդրադառնա հարցի բոլոր ասպեկտներին, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարբեր խմբերին առնչվող առանձնահատուկ նկատառումներին։

Ուղեցույցի մշակողի առաջադրանքները

Ուղեցույցի մշակողի առաջադրանքները

Մշակողը պետք է՝

• Մշակի անցանց միջոցառումներ կազմակերպելու ուղեցույց՝ կենտրոնանալով ներառականության և մատչելիության վրա.
• Ներառի գործնական օրինակներ, որոնք կօգնեն անցանց միջոցառումների կազմակերպիչներին ապահովել բոլոր մասնակիցների լիարժեք ներգրավվածությունը.
• Նախատեսի միջոցառումների պլանավորման, իրականացման և գնահատման վերաբերյալ առաջարկներ և այլ աջակցող նյութեր (օր.՝ ստուգացանկեր).
• Կազմակերպության դիտարկումների հիման վրա վերանայի ուղեցույցի նախագիծը և ներկայացնի վերջնական տարբերակը:

Որակավորման պահանջներ

• Հայերենի գերազանց իմացություն
• Ներառականության, մատչելիության և միջոցառումների կազմակերպման ոլորտում առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ
• Հաղորդակցական հմտություններ

Դիմելու ընթացակարգը
Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝

• Ինքնակենսագրական (CV)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Մշակված ուղեցույցի/ձեռնարկի առնվազն 2 օրինակ
• Իրավաբանական անձանց դեպքում՝ գրանցման վկայական և գործունեության մասին տեղեկություններ

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

• Մատուցման ժամկետ՝ 01.02.2025 - 28.02.2025
• Վճարումները կիրականացվեն երեք փուլով՝

1. Ուղեցույցի նախագծումից հետո՝ 30%
2. Նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ 30%
3. Վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ 40%

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2025 թ.-ի հունվարի 30-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝  նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-GD-2025»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին

Ուղեցույցը մշակվելու է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Ընդլայնելով մասնակցության հնարավորությունները ներառական հանրային միջոցառումների միջոցով» ծրագրի շրջանակներում։

Ծրագրի նպատակն է ստեղծել ավելի ներառական հասարակություն Հայաստանում՝ բարելավելով հանրային միջոցառումների մատչելիությունը և հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության հնարավորությունները։

Ծրագիրն իրականացվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալության կողմից ֆինանսավորվող «Գործուն քաղաքացիական հասարակություն» ծրագրի շրջանակներում, որն իրականացնում է Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլը՝ Ուրբան կայուն զարգացման հիմնադրամի հետ համատեղ։

Կազմակերպության մասին
«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ 

Դասընթացը նախատեսված է լրագրողների և խմբագիրների համար, որոնք վերջին երկու տարվա ընթացքում չեն մասնակցել հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներին առնչվող դասընթացի։

Երկու օրերի ընթացքում կքննարկվեն ինչպես հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներին և Հայաստանում տեղի ունեցող բարեփոխումներին առնչվող հարցերը, լուսաբանման սկզբունքները, այնպես էլ կոռուպցիայի ազդեցությունը հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների վրա։

Դասընթացը տեղի կունենա նոյեմբերի 22-23-ը։

Դասընթացը տեղի է ունենալու Երևանից դուրս։ Կազմակերպությունը կհոգա Երևանից դասընթացի անցկացման վայր տեղափոխությունը։ Երևանից մեկնումը նախատեսվում է նոյեմբերի 22-ին՝ ժամը 9:00-ին, իսկ վերադարձը՝ նոյեմբերի 23-ին՝ 17:00-ին։

Հանդիպման լեզուն հայերենն է։ Դասընթացի վայրը մատչելի է տեղաշարժման դժվարություններ ունեցող անձանց։ Այլ խելամիտ հարմարեցումների անհրաժեշտության դեպքում խնդրում ենք գրել հայտում։

Դասընթացին մասնակցելու համար մինչև նոյեմբերի 16-ը (18:00-ն) կարող եք գրանցվել՝ լրացնելով հայտը։

Դիմել

-

Այս միջոցառումն իրականացվում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձինք ընդդեմ կոռուպցիայի և խտրականության» ծրագրի շրջանակներում։ Ծրագրի նպատակն է՝ նպաստել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հզորացմանը և պետական կառույցների հետ արդյունավետ փոխգործակցությանը՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարում:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձինք ընդդեմ կոռուպցիայի և խտրականության» ծրագիրն իրականացվում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից «Հայաստան Բարեվարքություն» Ծրագրի շրջանակներում՝ Ամերիկայի ժողովրդի առատաձեռն աջակցությամբ՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) միջոցով:

Համընդհանուր դիզայնի սկզբունքներով նախագծված հանրային զբոսայգիները ներուժ ունեն խթանելու համայնքների, այդ թվում ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց ակտիվ մասնակցությունը։ Վերջիններս, սակայն, հաճախ հայտնվում են այնպիսի իրավիճակներում, որոնցում սահմանափակված է նրանց հնարավորությունը՝ ակտիվ ներգրավվելու հանրային տարածքներից օգտվելու և դրանց վերաբերյալ որոշումների կայացման գործերում: Նման խոչընդոտները կրճատում են սոցիալական հարաբերությունների նրանց հարթակները՝ ըստ էության խաթարելով նրանց ընդգրկումը համայնքներում և հավելյալ խորացնելով նրանց մարգինալացումը։ Սա մեծ հաշվով բացասական ազդեցություն է ունենում հաշմանդամություն ունեցող անձանց կյանքի որակի վրա և խանգարում նրանց ներառմանը:

Վերոնշյալ հիմնախնդիրը «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի գործունեության շրջանակներում արձագանք է ստացել «Համընդհանուր դիզայնով զբոսայգիներ համայնքների ներգրավման համար» ծրագրի տեսքով, որի ընդհանուր նպատակը Հայաստանում մատչելի և համընդհանուր դիզայնով առաջնորդվող հանրային զբոսայգիների զարգացմանը նպաստելն է:

Ծրագրի շրջանակում կազմակերպությունը հրապարակել է «Կանաչ ներառում. hանրային զբոսայգիները որպես հայաստանյան համայնքների մասնակցության տարածք» հետազոտական զեկույցը։ Ուսումնասիրությունը լայն առումով նպատակ ուներ պարզելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության պրակտիկաները Հայաստանի մարզերի քաղաքային համայնքներում հանրային զբոսայգիների տարածքի նախագծման և օգտագործման մեջ։

Ուսումնասիրության արդյունքները հիմք են դարձել «Նախագծելով բոլորի համար. ուղեցույց հանրային կանաչ տարածքների մասին» ուղեցույցի մշակման համար։

Այս ուղեցույցի նպատակն է գործնական խորհուրդներով աջակցել բոլոր մարդկանց, որոնք որևէ որոշում են կայացնում հանրային կանաչ տարածքների վերաբերյալ կամ ունեն այդ որոշումների վրա ազդեցություն։ Մասնավորապես, այն կարող է օգտակար լինել ինչպես առնչվող տարբեր մասնագետներին՝ լանդշաֆտի ճարտարապետների, քաղաքային պլանավորողների, բուսաբանների, ոռոգման համակարգերի մասնագետների, շինարարության ղեկավարների և այլն, այնպես էլ պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց, քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների և ակտիվիստների համար։

Սույն ուղեցույցը հնարավոր է դարձել Ամերիկայի ժողովրդի առատաձեռն աջակցությամբ՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) միջոցով։ Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլի (Counterpart International Armenia ) ենթադրամաշնորհառու «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն, և այն պարտադիր չէ, որ արտահայտի ԱՄՆ ՄԶԳ-ի, Միացյալ Նահանգների կառավարության և Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլի տեսակետները։

Ընթերցել ուղեցույցը

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am։ Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Ինքնախնամքը ընդհանուր բարեկեցության կարևոր բաղադրիչն է, որը ներառում է գործողություններ, որոնք անհատները ձեռնարկում են իրենց առողջությունը, երջանկությունը և կյանքի որակը պահպանելու կամ բարելավելու համար:

Այս ուղեցույցը նպատակ ունի լուծելու այս մարտահրավերները՝ առաջարկելով համապատասխան խորհուրդներ և ռեսուրսներ, որոնք կօգնեն պահպանելու կամ բարելավվելու ձեր անկախությունը:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն այս ուղեցույցը մշակել է որպես ամփոփ ռեսուրս, որը կարող եք մշտապես օգտագործել: Խորհուրդ ենք տալիս սկսել ներածությունից։

Այս ուղեցույցը նախատեսված չէ մեկ անգամ ընթերցելու և մի կողմ դնելու համար: Փոխարենը՝ դրան վերաբերվեք որպես կենդանի փաստաթղթի, որին կարող եք վերադառնալ ամեն անգամ, երբ զգաք դրա կարիքը։

Ընթերցել ուղեցույցը

-

Այս ուղեցույցը պատրաստվել է Արբերիտեր-Սամարիտեր-Բունդ (ԷյԷսԲի)-ի և Գերմանիայի Դաշնային Արտաքին Գործերի Գերատեսչության աջակցությամբ (ԳԴԱԳԳ)։ Այս հրապարակման մեջ արտահայտված բովանդակությունը և տեսակետները բացառապես հեղինակի պատասխանատվությունն են և չեն կարող համարվել, որ արտացոլում են ԷյԷսԲի-ի և ԳԴԱԳԳ-ի տեսակետները։ ԷյԷսԲի-ն և ԳԴԱԳԳ-ը պատասխանատվություն չեն կրում որևէ կորստի, վնասի կամ վնասվածքի համար, որը բխում է սույն հրապարակման մեջ պարունակվող որևէ տեղեկության և տեսակետից կախված լինելուց։

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլփոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Ինքնուրույն հագնվելը կարող է զգալի դժվարություններ առաջացնել կյանքի տարբեր փուլերում։ Այդ դժվարությունները կարող են լինել ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ։ Դժվարությունները կարող են պայմանավորված լինել ինչպես հագուստի տարբեր հատկանիշներով (օրինակ՝ չափս, ձև, կտոր և այլն), այնպես էլ այն, թե ինչ հարմարանքներ են օգտագործվում հագնվելու գործընթացում (օրինակ՝ կոճակի կեռիկներ, հագուստի ձողեր և այլն) և ինչ միջավայրում։

Այս մարտահրավերները կարող են ազդել ինքնավստահության, անկախության և ընդհանուր կյանքի որակի վրա: Գիտակցելով այս դժվարությունները՝ մենք ստեղծել ենք այս ուղեցույցը՝ մանրամասն տեղեկություններ և քայլ առ քայլ հրահանգներ տրամադրելու հագնվելուն աջակցող տարբեր հարմարանքների վերաբերյալ։

Ուղեցույցի հիմնական նպատակն է առաջարկել գործնական լուծումներ հագնվելու համար: Տեղ գտած բոլոր լուծումներն ընտրվել են՝ իրենց արդյունավետությունը և օգտագործման հեշտությունը գնահատելով:

Ուղեցույցն այնպես է կառուցված, որ հարմար և բովանդակալից լինի օգտագործողի համար: Այն սկսվում է հագնվելուն աջակցող հարմարանքների ակնարկով` ընդգծելով դրանց կարևորությունն ու առավելությունները: Դրանից հետո դուք կգտնեք մանրամասն բաժիններ յուրաքանչյուր հարմարանքի վերաբերյալ, ներառյալ նկարագրությունները, առավելությունները, օգտագործման քայլ առ քայլ հրահանգները և այլ օգտակար խորհուրդներ:

Ընթերցել ուղեցույցը

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը շնորհակալություն է հայտնում Վ. Արմինէ Պապիկեանին և Ջենիֆեր Բենուային (Թերապիստները Հայաստանի համար), Քամիլ Քոին, Հաննա Մեթյուին, Շերի Քընգին, Էլիզաբեթ Վիլյամս, Քեյթլին Հասանին, Սոֆիա Յուինգին, Լարիսա Ջոնսին, Բեթանի Քինկիդին, Չերի Սեյսոնին, Սեմ Բոչոբին (Տեխասի կանանց համալսարանի էրգոթերապիայի դպրոց) ուղեցույցի մշակման աշխատանքներում աջակցելու համար:

Ուղեցույցը պատրաստվել է «Անկախություն ու արժանապատվություն առօրյա կյանքում ՝ աջակցող սարքերի միջոցով» ծրագրի շրջանակներում ՝ «STRIVE» ծրագրի աջակցությամբ։ Այն համաֆինանսավորվում է Եվրոպական միության կողմից և իրականացվում է ՆԵՖ Բելգիայի (NEF Belgium) կողմից՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների. «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ, «ՎԻՆՆԵԹ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ և «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը կարող է մատչելի չլինեն կույր անձանց։ Եթե այն չի համապատասխանում ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլփոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը, «Իրավունքներ, ծառայություններ և մասնակցություն․ Հայաստանում հոգեկան առողջության համապարփակ շրջանակի խթանում» ծրագրի շրջանակում իրականացնում է ամենամսյա քննարկումների շարքը։

Քննարկումներն ուղղված են ՀՀ-ում հոգեկան առողջության ոլորտի խնդիրների և մարտահրավերների բացահայտմանը, ինչպես նաև դրանց ուղղված առաջարկությունների ներկայացմանն ու քննարկմանը։ Հանդիպումները նախատեսված են հոգեկան առողջության ծառայություններից օգտվող կամ օգտված անձանց համար, որոնք կիսվում են իրենց փորձով, ներկայացնում են խնդիրներն ու ոլորտային բարեփոխումներին ուղղված իրենց առաջարկները։ Յուրաքանչյուր քննարկում ամփոփվում է և ներկայացվում որոշում կայացնողներին և այլ շահագրգիռ կողմերի։

Առաջին քննարկման թեման էր հոգեկան առողջության մասնագետ փնտրելու փորձառությունն ու հնարավոր դժվարությունները։

Հանդիպման ընթացքում քննարկվել են հոգեկան առողջության ծառայություններին դիմելուն, այդ ծառայություններից օգտվելու փորձառությանն ու հանդիպած խոչընդոտներին առնչվող հարցեր։ Մասնակիցները բարձրաձայնել են այն հիմնական խոչընդոտներն ու մարտահրավերները, որոնց բախվել են ծառայություններ փնտրելիս և դրանցից օգտվելիս։

Մասնակիցները ներկայացրել են նաև իրենց առաջարկները, որոնք ամփոփված են սույն փաստաթղթում։  

Ընթերցել pdf տարբերակով

Ընթերցել docx տարբերակով

Սույն փաստաթուղթը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ։ Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները։

«Իրավունքներ, ծառայություններ և մասնակցություն․ Հայաստանում հոգեկան առողջության համապարփակ շրջանակի խթանում» ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից:

Սա ընդհանուր մեկնաբանության ոչ պաշտոնական թարգմանությունն է, որն արվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ կողմից։ ՄԱԿ-ի պաշտոնական լեզուներով տարբերակները կարող եք գտնել Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի կայքում՝ ohchr.org։

Ընթերցել pdf տարբերակը

Ընթերցել docx տարբերակը

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը կարող է մատչելի չլինեն կույր անձանց։ Եթե այն չի համապատասխանում ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլփոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։  

Ընդհանուր տեղեկություններ թեմայի վերաբերյալ

Հանրակրթական «Հասարակագիտություն» առարկայի ուսումնառության հայեցակարգը կարևորում է հաշմանդամության հիմնահարցի ուսումնասիրությունը մարդու իրավունքների թեմայի ներքո, սակայն որոշ դասագրքերում թեման շարունակում է կարծրատիպային և խտրական կերպով ներկայացվել։ Խնդիրն առկա է նույնիսկ վերջին շրջանում ստեղծված դասագրքերի դեպքում, որոնք ևս բավարար զգայուն չեեն, չեն խրախուսում այն, ինչ կարող է բերել սովորողների մոտ վարքային փոփոխության։ Ուղեցույցի մշակումը նպատակ ունի աջակցել «Հասարակագիտություն» առարկայի ուսուցիչներին հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ուսուցումը դարձնելով ավելի իրավունքնահենք և նախագծային ուսուցման մոտեցումներին համահունչ։

Ուղեցույցի մշակողը պետք է՝

• Մշակի հանրակրթական չափորոշչին համապատասխան ուղեցույց, որը կենտրոնանում է հաշմանդամության մարդու իրավունքների մոտեցման վրա.
• Ուղեցույցում ներառել նախագծային ուսուցման մոդուլներ, որոնք խրախուսում են սովորողներին՝ ներգրավվելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների թեմայով հետազոտություններում և այլ գործնական նախաձեռնություններում.
• Ուղեցույցում նախատեսել նաև դասի պլանի, նախագծային աշխատանքի և թեստերի առաջարկներ, այլ նյութեր, որոնք կարող են աջակցել ուսուցիչներին և աշակերտներին.
• Կազմակերպության դիտարկումների հիման վրա վերանայել ուղեցույցի նախագիծը և ներկայացնել վերջնական տարբերակ։

Որակավորման պահանջները

• Բարձրագույն կրթություն
• Մարդու իրավունքների և կրթության հարցերում աշխատանքային առնվազն 7 տարվա աշխատանքային փորձ
• Ուսումնական նյութերի մշակման և ուսուցիչների վերապատրաստման փորձ.
• Հաղորդակցական հմտություններ։
  
  

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ աշխատանքային թիմինը)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Մշակված ուղեցույցի/ձեռնարկի առնվազն 2 օրինակ,
• Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի սեպտեմբերի 7-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-GD-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 15.09.2024-15.10.2024:

Ընտրված ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի ուղեցույցի մշակման մանրամասն ժամանակացույցը։

Մատուցված ծառայության համար վճարումներն իրականացվելու են երեք փոխանցումով՝ հետևյալ տրամաբանությամբ՝

• Ուղեցույցի նախագծումից հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը,
• Ուղեցույցի նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը,
• Ուղեցույցի վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 40%-ը։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

«Հաշմանդամության մասին պատկերացումների փոխակերպում՝ «Հասարակագիտություն» առարկայի միջոցով» ծրագիրը իրագործվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի կառավարության աջակցությամբ իրականացվող «Քաղաքացիական հասարակության զարգացման ազդեցության ընդլայնում» ծարգրի շրջանակում։

Ծրագրի նպատակն է հանրակրթական դպրոցներում հաշմանդամության մասին ուսուցումը բժշկական մոտեցումից փոխակերպել մարդու իրավունքների մոտեցմամբ՝ անհրաժեշտ գործիքակազմի ստեղծման և սովորողների ներգրավման միջոցով։

Embassy of Sweden in Yerevan, Eurasia Partnership Foundation-Armenia, #Sweden4Armenia

«Անկախություն՝ սնվելիս» աջակցող միջոցների ուղեցույցն արժեքավոր ռեսուրս է, որը մշակվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և «Թերապիստները Հայաստանի համար» նախաձեռնության կողմից՝ աջակցելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ հասնելու ավելի մեծ անկախության առօրյայում:

Ինքնուրույն սնվելը կարող է զգալի դժվարություններ առաջացնել կյանքի տարբեր փուլերում։ Այդ դժվարությունները կարող են լինել ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ։ Դժվարությունները կարող են պայմանավորված լինել ինչպես սննդի տարբեր հատկանիշներով (օրինակ՝ հեղուկ, պինդ և այլն), այնպես էլ թե ինչ սպասք են օգտագործում (օրինակ՝ ապակյա, թղթից, առանց բռնակի և այլն) և ինչ միջավայրում։

Այս մարտահրավերները կարող են ազդել ինքնավստահության, անկախության և ընդհանուր կյանքի որակի վրա: Գիտակցելով այս դժվարությունները՝ մենք ստեղծել ենք այս ուղեցույցը՝ մանրամասն տեղեկություններ և քայլ առ քայլ հրահանգներ տրամադրելու սնվելուն աջակցող տարբեր միջոցների վերաբերյալ։

Այս ուղեցույցի հիմնական նպատակն է առաջարկել գործնական լուծումներ սնվելու համար: Տեղ գտած բոլոր լուծումներն ընտրվել են՝ իրենց արդյունավետությունը և օգտագործման հեշտությունը գնահատելով:

Ուղեցույցն այնպես է կառուցված, որ հարմար և բովանդակալից լինի օգտագործողի համար: Այն սկսվում է սնվելուն աջակցող հարմարանքների ակնարկով` ընդգծելով դրանց կարևորությունն ու առավելությունները: Դրանից հետո դուք կգտնեք մանրամասն բաժիններ յուրաքանչյուր հարմարանքի վերաբերյալ, ներառյալ նկարագրությունները, առավելությունները, օգտագործման քայլ առ քայլ հրահանգները և այլ օգտակար խորհուրդներ:

Ընթերցել ուղեցույցը

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը շնորհակալություն է հայտնում Վ. Արմինէ Պապիկեանին և Ջենիֆեր Բենուային (Թերապիստները Հայաստանի համար), Քամիլ Քոին, Հաննա Մեթյուին, Շերի Քընգին, Էլիզաբեթ Վիլյամս, Քեյթլին Հասանին, Սոֆիա Յուինգին, Լարիսա Ջոնսին, Բեթանի Քինկիդին, Չերի Սեյսոնին, Սեմ Բոչոբին (Տեխասի կանանց համալսարանի էրգոթերապիայի դպրոց) ուղեցույցի մշակման աշխատանքներում աջակցելու համար:

Ուղեցույցը պատրաստվել է «Անկախություն ու արժանապատվություն առօրյա կյանքում ՝ աջակցող սարքերի միջոցով» ծրագրի շրջանակներում ՝ «STRIVE» ծրագրի աջակցությամբ։ Այն համաֆինանսավորվում է Եվրոպական միության կողմից և իրականացվում է ՆԵՖ Բելգիայի (NEF Belgium) կողմից՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների. «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ, «ՎԻՆՆԵԹ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ և «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը կարող է մատչելի չլինեն կույր անձանց։ Եթե այն չի համապատասխանում ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլփոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Վայրը՝ Երևան, Հայաստան

Դիմելու վերջնաժամկետ՝ Բաց է մինչև համալրումը

Աշխատանքի մեկնարկը՝ Հնարավորինս շուտ

Պաշտոն՝ Ծրագրերի ղեկավարի օգնական

Պաշտոնի նկարագրություն. Ծրագրերի ղեկավարի օգնականը ուղղակիորեն աշխատում է ծրագրերի ղեկավարի հետ և աջակցում է նրան ծրագրերի կառավարման և իրականացման տարբեր փուլերում: 

Պարտականություններ.

• Աջակցել ծրագրերի ղեկավարին ծրագրերի գործողությունների պլանավորման, համակարգման և իրականացման գործում.
• Աջակցել ծրագրային փաստաթղթերի, ներառյալ հաշվետվությունների, ներկայացումների և նամակագրության պատրաստմանը և պահպանմանը.
• Պլանավորել և կազմակերպել հանդիպումներ, դասընթացներ և միջոցառումներ՝ կապված ծրագրերի գործունեության հետ.
• Դիտարկել ծրագրերի առաջընթացը և կանոնավոր թարմացումներ պատրաստել ծրագրերի ղեկավարի համար.
• Կատարել ադմինիստրատիվ առաջադրանքներ, ինչպիսիք են օրացույցի կառավարումը և ճանապարհորդությունների կազմակերպումը.
• Աջակցել ծրագրերի ղեկավարին աշխատանքային պլանների, առաջընթացի հաշվետվությունների և ծրագրերի այլ հիմնական արդյունքների պատրաստման հարցում.
• Անհրաժեշտության դեպքում ներկայացնել կազմակերպությունը կոնֆերանսների, սեմինարների և այլ աշխատանքային ​​հանդիպումների ժամանակ:

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն.
• Կազմակերպչական և ժամանակի կառավարման հմտություններ.
• Հայերեն և անգլերենեի հաղորդակցման գերազանց կարողություն, ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր.
• Microsoft Office Suite-ի իմացություն (Word, Excel, PowerPoint).
• Որպես թիմի մաս՝ ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ համատեղ աշխատելու ունակություն.
• Նվիրում կազմակերպության առաքելությանը և արժեքներին:

Նախընտրելի որակավորումներ.

• Աշխատանքային փորձը պարտադիր չէ, սակայն նախկին փորձը նմանատիպ պաշտոնում կդիտվի որպես առավելություն.
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների բարձր գիտակցում.
• Ծրագրի կառավարման և համակարգման փորձ։

Փոխհատուցվող փորձաշրջան. Աշխատանքի առաջին ամիսը կլինի փոխհատուցվող փորձաշրջան: Այս ընթացքում թեկնածուի կատարողականը կգնահատվի և որոշում կկայացվի աշխատանքի շարունակման վերաբերյալ։

Աշխատանքային պայմանավորվածություն. Աշխատանքի վայրը Երևանում է։ Այս պաշտոնը հեռավար չէ: Այնուամենայնիվ, հիբրիդային աշխատանքի պայմանավորվածությունը կարող է դիտարկվել, եթե պահանջվի որպես խելամիտ հարմարեցում:

Հավասար հնարավորությունների և ներառման հայտարարություն. Կազմակերպությունը նպաստում է բազմազանությանը և ներառմանը և ողջունում է բոլոր որակավորված անձանց դիմումները՝ անկախ ռասայից, մաշկի գույնից, կրոնից, սեռից, սեռական կողմնորոշումից, գենդերային ինքնությունից, ազգությունից, տարիքից, հաշմանդամությունից կամ հաշմանդամության տեսակից կամ որևէ այլ հատկանիշից, որը պաշտպանված է ՀՀ օրենսդրությամբ։

Խելամիտ հարմարեցումներ. Կազմակերպությունը պարտավորվում է խելամիտ հարմարեցումներ ապահովել հաշմանդամություն ունեցող հայտատուներին: Եթե հայտի կամ հարցազրույցի ընթացքում հարմարեցման կարիք ունեք, խնդրում ենք կապ հաստատել մեզ հետ info@dra.am հասցեով։

Ինչպես դիմել. Հետաքրքրված թեկնածուներին հրավիրում ենք իրենց ինքնակենսագրականը (CV) և ուղեկցող նամակը ներկայացնել info@dra.am էլ. փոստին։ Ուղեկցող նամակը (3-4 պարբերություն) պետք է տրամադրի համապատասխան տեղեկություններ Ձեր հմտությունների, փորձի և հետաքրքրվածության մասին։ Խնդրում ենք նամակի թեմայի տողում նշել «Ծրագրերի ղեկավարի օգնական» բառերը: Ընտրված թեկնածուների հետ կապ կհաստատվի 2 աշխատանքային օրվա ընթացքում։

Խնդրում ենք հայտարարության հետ կապված հարցեր չուղղել կազմակերպության աշխատակազմին՝ խուսափելու շահերի բախման իրավիճակներից։ 

Առաջին գործիքը աջակցող միջոցների կարիքի գնահատման համար է։ Այն հիմնված ԱՀԿ Ֆունկցիոնալության, հաշմանդամության և առողջության միջազգային դասակարգման հիման վրա։ Նպատակն է աջակցել մասնագետներին և դյուրացնել աջակցող միջոցների կարիքի բացահայտման գործընթացը՝ ներկայացնելով առաջարկների ցանկ։

Դիտել գործիքի նախագիծը

Երկրորդ գործիքը աջակցող միջոցների առաջարկվող ցանկն է։ Այս ցանկը նախատեսված է ուղղորդելու աջակցող տեխնոլոգիաների ոլորտում գործունեություն ծավալող անձանց՝ գնումների, նվիրատվության, ծառայություններ մատուցողների ուսուցման, տեխնիկական չափորոշիչների և ծառայությունների մատուցման ուղեցույցների մշակման, ինչպես նաև ավելի լայն ջատագովության և ռեսուրսների մոբիլիզացման ջանքերում: Փաստաթուղթը նպատակ ունի ռեսուրսներն ու ջանքերն այն միջոցների վրա կենտրոնացնելու, որոնք մեծ ազդեցություն ունեն և կարող են կիրառվել հայաստանյան համատեքստում:

Դիտել ցանկի նախագիծը

Երկու նախագծերն էլ մշակվել են ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության համար, սակայն կարող են կիրառելի լինել նաև այլ դերակատարների կողմից։

Գործիքները մշակվել են Հարբժշկական մասնագետների հայկական ասոցիացիայի կողմից «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի հետ համագործակցության շրջանակներում:

Այս փաստաթղթերը նախագծեր են և ենթակա են քննարկումների արդյունքում բարելավման։ Ուստի, խրախուսում ենք դրանց վերաբերյալ առաջարկների ներկայացումը։ 

Գործիքների ստեղծումը հնարավոր է դարձել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության, հասարակական կազմակերպությունների և շահագրգիռ այլ կողմերի միջև ամուր համագործակցության շնորհիվ՝ ՄԱԶԾ և ՅՈՒՆԻՍԵՖ «Բարելավված ծառայություններ հավասար մասնակցության և ներառական զարգացման համար» համատեղ ծրագրի շրջանակներում, որը ֆինանսավորվում է Ռուսաստանի Դաշնության կողմից։ 

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am։ Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Փոփոխության համաձայն՝ եթե անձը ցանկանում է ունենալ ծառայությունների անհատական ծրագիր և ստանալ դրանից բխող ծառայությունները, ապա պետք է կրկին անցնի հաշմանդամության սահմանման գործընթացով։ Ծառայությունների անհատական ծրագրում (ԾԱԾ) են ներառվում անձին անհրաժեշտ բժշկական, վերականգնողական, կրթական, մասնագիտական, սոցիալական ծառայությունների և միջոցառումների և աջակցող միջոցների երաշխավորությունները։

Այսինքն՝ անձը, ում հաշմանդամությունը սահմանվել է նախորդ բժշկասոցիալական փորձաքննության համակարգով, որոշ աջակցող սարքեր կամ ծառայություններ ստանալու համար պետք է կրկին անցնի հաշմանդամության սահմանման գործընթացով։ Դրա արդյունքում կարող է փոխվել անձի հաշմանդամության խումբը (այժմ՝ ֆունկցիոնալության գնահատման աստիճանը) կամ առհասարակ հաշմանդամություն չսահմանվել, հետևաբար նաև փոփոխվել անձին տրվող հաշմանդամության նպաստի չափը և մյուս երաշխիքները։ 

Սա կարող է դրդել հաշմանդամություն ունեցող անձանց ընտրություն կատարելու երկու կարևոր իրավունքների՝ հաշմանդամության սահմանված լինելու և անհրաժեշտ ծառայություններից օգտվելու իրավունքների միջև։

Այս փոփոխությամբ պետությունը փաստացի հրաժարվում է ուժի մեջ գտնվող (այդ թվում՝ անժամկետ) վարչական ակտերից ենթադրվող պարտավորություններից, խախտելով մարդկանց՝ օրինական ակնկալիքի իրավունքը։ 

Ենթադրելով այս փոփոխության նպատակը, կարող ենք պնդել, որ փոփոխությունը որևէ կերպ չի նպաստելու կեղծ փաստաթղթերով հաշմանդամություն ունեցող անձանց դուրսբերմանը համակարգից։ Տվյալ անձինք՝ չունենալով ծառայությունների կարիք, չեն դիմի ծառայությունների անհատական ծրագրի համար՝ շարունակելով օգտվել պետական երաշխիքներից։ Իսկ այն անձինք, ովքեր, օրինակ, ունեն որևէ ծառայության կարիք, պետք է ստիպված լինեն նորից անցնել հաշմանդամության սահմանման գործընթացով։ Բոլոր դեպքերում պետք է նկատի ունենալ, որ կոռուպցիայի կանխարգելման գործողությունները պետք է հավասարակշռված լինեն և հարգեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները։ 

Փոփոխությունը քննարկելիս կառավարությունը պարտավոր էր ապահովել հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց ներկայացնող կազմակերպությունների իմաստալից մասնակցությունը, ինչը չի արվել։ Ինչպես նախկինում կառավարության հետ հաղորդակցության ժամանակ նշել էին ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողները՝ միայն e-draft.am-ի միջոցով հանրային քննարկում իրականացնելը չի համապատասխանում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի պահանջներին։ 

ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը, որպես նախագիծը ներկայացնող, խախտել է նաև մարդու իրավունքներին վերաբերող նորմատիվ իրավական ակտերի նախագծերը Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպանին կարծիքի ուղարկելու պահանջը։ 

Բացի իրավական բազմաթիվ պահանջների խախտումներից, փոփոխությունը քննարկելիս կառավարությունը պետք է հաշվի առներ մի քանի հանգամանք, այդ թվում՝

• հաշմանդամության սահմանման գործընթացը ժամանակատար է և կարող է սթրեսային լինել՝ նաև հաշվի առնելով անձանց նախորդ բացասական փորձերը.
• փոփոխությունը ոչ թե հեշտացնում, այլ հավելյալ բեռ է սահմանում հաշմանդամություն ունեցող անձանց վրա.
• փոփոխությունը չի նպաստում անձին անհրաժեշտ ծառայությունները ժամանակին տրամադրելուն և դրանց հեշտ հասանելիությանը.
• առկա է ցածր իրազեկվածություն գնահատման նոր համակարգի վերաբերյալ, որպեսզի հաշմանդամություն ունեցող անձինք հեշտությամբ կարողանային որոշումներ կայացնել.
• նոր համակարգն անհամեմատ ոչ թափանցիկ է, չի համապատասխանում հաշմանդամության մարդու իրավունքների մոտեցմանը։ 

Մենք՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպություններս և անհատներս, գտնում ենք, որ որոշումը նվազեցնում է հանրային իշխանության և նրա կայացրած որոշումների նկատմամբ վստահությունը, խախտում է պատշաճ վարչարարության սահմանադրական իրավունքը՝ առաջացնելով հաշմանդամության հիմքով խտրականություն։

Կոչ ենք անում ՀՀ կառավարությանը ուժը կորցրած ճանաչել որոշումը:

Ստորագրողներ՝

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ

«Մենք կարող ենք» մտավոր խնդիրներ ունեցող երիտասարդների, երեխաների և նրանց ընտանիքների շահերի պաշտպանության ՀԿ

«Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ 

«Լուսաստղ» ՀԿ

Հավասար կրթական հիմնադրամ

«Հավասար իրավունքներ, հավասար հնարավորություններ» հաշմանդամություն ունեցող անձանց ՀԿ

«Հավասարության ուղի» ՀԿ

Սիփան Ասատրյան

Արևիկ Մելքոնյան

Նարինե Ղուկասյան

Վահան Դիշլանյան

Վահան Սարգսյան

Հայկ Մկրտչյան

Լուսինե Ղազարյան

Կարինե Ստեփանյան

Դասընթացի նպատակը

Դասընթացի նպատակն է բարձրացնել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող  հասարակական կազմակերպությունների աշխատակիցների իրազեկվածությունն ու զարգացնել հմտությունները կոռուպցիայի դեմ պայքարին առնչվող հարցերում: 

Աշխատանքի ծավալը

Դասընթացավարը պետք է մշակի դասընթացի մոդուլը՝ ներառելով դասընթացի թեմաները, նպատակները, մեթոդները և ակնկալվող արդյունքները: Թեմաները պետք է ներառեն՝ կոռուպցիայի սահմանում և տեսակներ, կոռուպցիայի ազդեցությունը մարդու իրավունքների վրա, կոռուպցիայի կանխարգելմանն առնչվող օրենսդրություն և կոռուպցիայի կանխարգելման և հակակոռուպցիոն մարմիններ, ՀԿ-ների ներգրավվածության հնարավորությունների և օրինակներ, կոռուպցիայի կանխարգելումը ՀԿ-ներում:Դասընթացավարը պետք է պատրաստի և ներկայացնի դասընթացի նյութեր, որոնք կներառեն տեսական և գործնական աշխատանքներ, օրինակներ, դեպքերի ուսումնասիրություն, սցենարային խաղեր կամ այլ ինտերակտիվ վարժություններ: Դասընթացի ընթացքում դասընթացավարը պետք է ապահովի ակտիվ և ներգրավված մասնակցություն, ստեղծի ինտերակտիվ և գործնական միջավայր, որտեղ մասնակիցները կկարողանան կիսվել իրենց փորձով և գիտելիքներով, քննարկել խնդիրները և մշակել լուծումներ: Նա պետք է կազմակերպի քննարկումներ, խմբային վարժություններ՝ ապահովելով, որ յուրաքանչյուր մասնակից ունենա հնարավորություն արտահայտվելու և մասնակցելու:

Դասընթացի ժամկետներ
Դասընթացը նախատեսվում է իրականացնել հուլիսի 13-14 կամ 27-28 ընկած ժամանակահատվածում, երկու օր տևողությամբ։ Դասընթացը տեղի է ունենալու Երևանում:

Դիմելու ընթացակարգը 

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ աշխատանքային թիմինը, որը պետո է պարունակի տեղեկություն համանման փորձի վերաբերյալ),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
  

Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական:

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք նկատի ունենալ, որ ծրագիրն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)։ Հետևաբար գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։ 

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի հուլիսի 5-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-AIP-TAC-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ 

Ծրագրի մասին 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձինք ընդդեմ կոռուպցիայի և խտրականության» ծրագիրն իրականացվում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից՝ «Հայաստան Բարեվարքություն» ծրագրի շրջանակներում՝ Ամերիկայի ժողովրդի առատաձեռն աջակցությամբ՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) միջոցով:

Ծրագրի նպատակն է՝ նպաստել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հզորացմանը և պետական կառույցների հետ արդյունավետ փոխգործակցությանը՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարում:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրականացրել է «Կանաչ ներառում. հանրային զբոսայգիները որպես հայաստանյան համայնքների մասնակցության տարածք» հետազոտությունը։

Ուսումնասիրության նպատակն էր պարզել հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության պրակտիկաները Հայաստանի մարզերի քաղաքային համայնքներում հանրային զբոսայգիների տարածքի պլանավորման և օգտագործման մեջ։

Այս հետազոտության հիման վրա առաջիկայում կհրապարակենք ուղեցույցը, որը կարող է օգտակար լինել հատկապես համայնքի ղեկավարներին սուբվենցիոն ծրագրերի հայտերը մշակելիս։ 

Սույն հետազոտությունը հնարավոր է դարձել Ամերիկայի ժողովրդի առատաձեռն աջակցության շնորհիվ՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) թիվ 72011123CA00001 համագործակցության պայմանագրի համաձայն՝ Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլի «Գործուն քաղաքացիական հասարակություն» (ԳՔՀ) ծրագրի շրջանակներում։

Ընթերցել զեկույցը (pdf)

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am։ Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անձանց հրավիրում ենք մասնակցելու «Իմ մարտահրավերն անմատչելիությանը» խորագրով տեսանյութերի մրցույթին։

Մրցույթին մասնակցելու համար անհրաժեշտ է մինչ հուլիսի 9-ը ներառյալ ուղարկել մինչև 1 րոպե տևողությամբ տեսանյութ, որտեղ մասնակիցը կխոսի անմատչելիության մասին կամ ցույց կտա դրանք յուրահատուկ մատուցմամբ:

Մենք փնտրում ենք տեսանյութեր, որոնք արտացոլում են տարբեր ոլորտներում անմատչելիության հետ կապված Ձեր փորձը, այդ թվում՝

• աշխատանքի,
• սպորտի,
• առողջապահության,
• կրթության,
• ընտանեկան կյանքի,
• մշակույթի,
• քաղաքաշինության,
• տեղեկատվության և հաղորդակցության ոլորտներում և այլն։ 

Բովանդակությունը պետք է կենտրոնանա Ձեր իրական փորձի վրա:

Հաղթողին սպասվում են խրախուսական մրցանակներ։

Ինչպիսի՞ տեսանյութեր է հնարավոր ներկայացնել

• Տեսանյութերը պետք է լինեն բարձր որակի։
• Տեսանյութի չափսերը պետք է լինեն 1080px x 1920px (ուղղահայաց (reel))։ 
• Թույլատրվում է խմբագրումը, ֆիլտրերի և էֆֆեկտների օգտագործումը։
• Թույլատրվում է արհեստական բանականությամբ ստեղծված տեսանյութերի ներկայացումը, եթե դրա անհրաժեշտությունը պայմանավորված է Ձեր հաշմանդամությամբ։
• Տեսանյութի հեղինակային բոլոր իրավունքները պետք է պատկանեն Ձեզ։  
• Տեսանյութը չի կարող հրապարակված լինել։ 

Խրախուսվում է ապահովել տեսանյութերում հնչող խոսքի և ձայների տեքստային տարբերակով ներկայացումը։ Նաև խրախուսում ենք ներկայացնել վիդեոյի տեքստային տարբերակով աուդիոնկարագրությունը։ 

Ովքե՞ր կարող են դիմել

Հայաստանում ապրող բոլոր տարիքի անձինք, ովքեր ունեն հաշմանդամություն կամ հաշմանդամություն ունեցող անձի ընտանիքի անդամ են։ 

Ինչպե՞ս է կատարվելու ընտրությունը

Բոլոր տեսանյութերը կստուգվեն՝ համոզվելու համար, որ դրանք համապատասխանեն մրցույթի կանոններին: Տեսանյութերը վերանայվելուց հետո մասնակիցները նամակ կստանան՝ ծանուցելով այն ընդունված կամ մերժված լինելու մասին:

Այն տեսանյութերը, որոնք խտրականություն են պարունակում, որևէ այլ կերպ հակասում են կազմակերպության արժեքներին կամ որոնք բացահայտում են անհարկի անձնական տեղեկություններ, կմերժվեն:

Բոլոր տեսանյութերը կարող են ներառվել առցանց հարթակում և օգտագործվել սոցիալական մեդիայի էջերում։ 

Ժյուրիի կազմում կլինեն կազմակերպության աշխատակազմից և անդամներից երկու ներկայացուցիչ, ինչպես նաև տեսանյութեր ստեղծող մեկ մասնագետ:

Տեսանյութերը գնահատվելու են հետևյալ չափանիշների հիման վրա.

• Տեսանյութի որակը,
• Նորարարություն,
• Ստեղծագործականություն,
• Համապատասխանություն թեմային։

Ժյուրիի որոշումը վերջնական կլինի և հիմնավորման վերաբերյալ համապատասխան նամակագրություն չի վարվի:

Մասնակցելով մրցույթին՝ մասնակիցները համաձայնում են այս կանոնների, ներառյալ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տեսանյութի օգտագործման իրավունքի ընդունումը:

Ինչպե՞ս դիմել 

Խնդրում ենք ուշադիր կարդալ վերևում ներկայացված մրցույթին մասնակցելու համար անհրաժեշտ բոլոր պայմանները։

Տեսանյութերը պետք է ուղարկել hasmik@dra.am հասցեին՝ թեմայի դաշտում նշելով՝ «Տեսանյութերի մրցույթ»։

Նամակում պետք է նշել նաև անուն, ազգանուն և դիմողի մասին հակիրճ տեղեկություններ, կոնտակտային հեռախոսահամար։

Նախարարությունն այս քայլը հիմնավորում է հանգամանքով, որ 2018 թվականին ընդունված նախարարի հրամանը եղել է անհատական, ոչ թե նորմատիվային բնույթի, ինչը տեխնիկապես ճիշտ է։ Նախարարությունը ծանուցման մեջ նշել է, որ ապագայում որևէ օրենքում լիազորող նորմ կավելացվի, որից հետո կընդունի Խնամքի հաստատություններում դիտորդական խմբի ստեղծման նոր հրաման՝ չնշելով սակայն որևէ որոշակի ժամկետ դրա ընդունման համար։

Այս զարգացումը տեղի է ունենում իրավիճակում, որը թույլ է տալիս պնդել, որ սա պատրվակային հիմնավորում է։ Հրամանն ուժը կորցրած ճանաչելու որոշումը կատարվում է օրինական հիմնավորման քողի ներքո, սակայն շարժառիթը հանրային վերահսկողության մեխանիզմի փաստացի վերացումն է։

Խմբի լիազորությունների դադարեցման կամ սահմանափակման ներքին քննարկումները նախարարությունում սկսվել էին դեռևս նախորդ տարի դիտորդական խմբի հրապարակած հայտնի մի քանի զեկույցներից հետո։ Հիշեցնենք, որ նախորդ տարեկեսին դիտորդական խումբը հրապարակել էր մի քանի արտահերթ զեկույց «Զատիկ» երեխաների աջակցության կենտրոնում մարդու իրավունքների լրջագույն խախտումների, այդ թվում՝ ֆիզիկական, սեռական և հոգեբանական բռնությունների մասին։ 

Դրան հաջորդել էին նախարարության հետ քննարկումներ, որոնք, սակայն, որևէ համակարգային փոփոխության չհանգեցրին որոշում կայացնողների մերժողականության պատճառով։ Զեկույցում տեղ գտած արձանագրումները մտացածին պատճառներով կասկածի տակ էին դրվում։ Ավելին՝ քննարկումներում հնչում էին սպառնալիք հիշեցնող մեկնաբանություններ, որ դիտորդները կարող են պատասխանատվության ենթարկվել «զրպարտության» համար։ 

Զեկույցները շրջադարձային փոփոխություն չբերեցին նաև երեխաների կյանքում՝ իրավունքների նոր խախտումների կանխարգելումից մինչև իրավունքների վերականգնում։ 

Դիտորդական խմբի զեկույցն արժանացել էր հանրության, լրատվամիջոցների և միջազգային տարբեր դերակատարների ուշադրությանը, այդ թվում՝ զեկույցից մեջբերումներ էին տեղ գտել ԱՄՆ պետական դեպարտամենտի Մարդու իրավունքների մասին 2023 թվականի զեկույցում (հղում), Հյուման Ռայսթ Ուոչի զեկույցում (հղում)։ Չնայած խախտումների բազմաթիվ արձանագրումներին՝ քրեական գործ այդպես էլ չհարուցվեց, որևէ պաշտոնյա պատասխանատվության չենթարկվեց։

Գործնականում, նախքան խմբի դադարեցման ծանուցումը դիտորդական խմբի գործունեությունն ընդմիջվել էր դեռևս նախորդ տարվա կեսին։ Կարգի համաձայն՝ դիտորդական խմբի անդամի լիազորությունները սահմանվում էին երեք տարի ժամկետով և չէին կարող երկարաձգվել։ Խմբի անդամների զգալի մասի լիազորությունների ժամկետները սպառվել էին և խումբը չուներ սահմանված առնվազն ինը անդամ։ Խմբի՝ նոր անդամներով համալրումն անհնար էր դարձել իրավական բազմաթիվ բացերի պատճառով։

Նախարարությունն իրավական այս խնդիրների մասին տեղեկացել էր դրանց առաջանալուց շատ ավելի վաղ, քանի որ դիտորդական խումբը ժամանակին դրանց լուծման նպատակով ներկայացրել էր առաջարկությունների փաթեթ։ Նախարարությունը, քաջատեղյակ լինելով այս ամենի մասին, ցավոք, չգործադրեց անհրաժեշտ ջանքեր իրավական ակտերը ողջամիտ ժամկետներում փոփոխելու ուղղությամբ։ Նախարարի հրամանի փոփոխությունների մասին խմբին խոստացված քննարկումները պարբերաբար հետաձգվեցին։ Եվ խումբը դե յուրե փակվեց նախարարության պատասխանատուների կանխամտածված գործողությունների պատճառով։ 

Դիտորդական խումբը գտնում է, որ նախարարության այս «պատժիչ» գործողությունը պայմանավորված է խմբի գործունեության նկատմամբ դրսևորած ակնհայտ բացասական տրամադրվածությամբ և, ըստ էության, հանդիսանում է քաղաքացիական հասարակության կողմից խնամքի հաստատություններում մարդու իրավունքների վիճակի նկատմամբ հասարակական հսկողության դադարեցում և մարդու իրավունքների հնարավոր խախտումները կոծկելու մոտեցում։

Ակնկալում ենք, որ նախարարությունը ողջախոհություն կցուցաբերի՝ գործադրելով անհրաժեշտ բոլոր ջանքերը խմբի գործունեությունը ամենասեղմ ժամկետում ապահովելու նպատակով։ Ավելին, նախարարությունը պետության ստանձնած պարտավորությունների համաձայն պարտավոր է շարունակաբար աջակցել հասարակական վերահսկողության մեխանիզմների զարգացմանը ՝ անկախ հրապարակային քննադատության աստիճանից։ 

Հույս ունենք, որ նախարարությունը հետևություններ կանի ստեղծված իրավիճակից՝ նկատի ունենալով նաև, որ այս մոտեցմամբ կարող են կասկածի տակ դրվել ուժի մեջ գտնվող բազմաթիվ այլ իրավական ակտեր, որոնց թեկուզ կարճաժամկետ դադարեցումը կհանգեցնի իրական քաոսի, իսկ դրանց ուժը կորցրած չճանաչելը կհամարվի տարբերակված մոտեցում։ 

Խնդրում ենք զանգվածային լրատվամիջոցներին ուշադրության կենտրոնում պահել հաստատություններում, հատկապես մանկատներում և ճգնաժամային կենտրոններում մարդու իրավունքների իրավիճակը։

Ակնկալում ենք, որ միջազգային կազմակերպությունները ուշադրության կենտրոնում կպահեն Հայաստանի Հանրապետության խնամքի հաստատություններում խոշտանգումներից զերծ մնալու բացարձակ իրավունքի ապահովմանը և կշարունակեն հաստատություններում մարդու իրավունքների ապահովման հարցերը պահել կառավարության հետ իրենց քննարկումների օրակարգում՝ դրանք հայտարարելով որպես տնտեսական տարբեր ծրագրերի նախապայման։

Միաժամանակ, ակնկալում ենք ժողովրդավարական պետությունների դեսպանությունների և միջազգային կազմակերպությունների ջատագովությունը խմբի գործունեության հրատապ ապահովման համար՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության գործողությունները քննարկման առարկա դարձնելով արտահայտման ազատության և մարդու իրավունքների մշտադիտարկման համատեքստում։ 

Դիտորդական խմբի անդամներ՝

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ

«Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակ» ՀԿ

«Առողջապահության քաղաքականության և նորարարության կենտրոն» ՀԿ

«Փինք» իրավապաշտպան ՀԿ

«Կանանի» ՀԿ

«Կանանց իրավունքների տուն» ՀԿ

«Էխո» հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավապաշտպան ՀԿ

Նախարարության ծանուցումը

«Արհեստական բանականության և հաշմանդամության հիմքով խտրականությունից պաշտպանության կարգավորումները Հայաստանում» քաղաքականության փաստաթուղթն ուսումնասիրում է արհեստական բանականության, հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների և խտրականության փոխկապակցվածությունը՝ կենտրոնանալով ԱԲ տեխնոլոգիաներում ներառականության խթանման և խտրականության բացառման վրա ինչպես գլոբալ մակարդակում, այնպես էլ Հայաստանում:

Հիմնվելով միջազգային փորձի և տեղական իրողությունների վրա՝ այն ներկայացնում է գործնական առաջարկություններ քաղաքականություն մշակողներին՝ համատեղ մշակելու և իրականացնելու ԱԲ լուծումներ, որոնք հզորացնում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ ապահովելով ԱԲ առաջընթացից ակնհայտ օգուտներ:

Քաղաքականության հետազոտությունը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն Արհեստական բանականության և հասարակության եվրոպական հիմնադրամի և Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումի աջակցությամբ՝ «Հաշմանդամության առումով ներառական արհեստական բանականություն» ծրագրի շրջանակում։

Նյութի բովանդակության համար պատասխանատու է միայն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն։ Արտահայտված տեսակետները կարող են չհամընկնել Արհեստական բանականության և հասարակության եվրոպական հիմնադրամի և Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումի տեսակետների հետ։

Ընթերցել (.pdf)

Ընթերցել (.docx)

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Բողոքի առիթը «Առողջության համապարփակ ապահովագրության ներդրման հայեցակարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագծի վերաբերյալ մեր առաջարկները կառավարության նիստերի օրակարգում հայտնված ամփոփաթերթում չներառելն էր։ Նաև կազմակերպության առաջարկությունների վերաբերյալ եզրակացություններ չէին ներկայացվել, հետևաբար հաշվի չէին առնվել։

Պաշտպանը բողոքն ընդունել էր քննարկման և պարզաբանումներ պահանջել ՀՀ առողջապահության նախարարությունից։

Ստացված պարզաբանումներից հետո Պաշտպանը եզրահանգումներում արձանագրել է, որ «պետության պարտավորությունն է ապահովել հասարակական կազմակերպության՝ հանրային քննարկուներին օրենսդրությամբ սահմանված կարգով մասնակցելու իրավունքը, իսկ դրա չապահովումը հանգեցնում է պետական գործերի վարմանը մասնակցելու իրավունքի խախտման»։

Պաշտպանն արձանագրել է նաև, որ «տվյալ դեպքում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության՝ Նախագծի կապակցությամբ ներկայացված առաջրկություններին, Կառավարություն ներկայացնելու առաջ, e-draft.am միասնական կայքում տեղադրված ամփոփաթերթի եզրակացություններ բաժնում անդրադարձ չի կատարվել, իսկ e-gov.am կայքում հրապարակաված ամփոփաթերթը չի պարունակում վերջիններին երկայացրած առաջարկությունները։ Հարցի առնչությամբ այլ ձևով հանրային քննարկումներ չեն իրականացվել»։

Պաշտպանը եզրահանգել է. «Նման պայմաններում չի ապահովել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության՝ հանրային քննարկմանը մասնակցելու հնարավորությունը»։

Այնուամենայնիվ, պաշտպանը որոշել է բողոքի քննարկումը դադարեցնել՝ չընդունելով խախտման առկայության մասին որոշում։

«Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 21-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ «Պաշտպանը կարող է չքննարկել այն բողոքները, որոնք պահանջ չեն բովանդակում կամ չեն վկայում մարդու իրավունքների կամ ազատությունների ենթադրյալ խախտման մասին, կամ բողոքի բովանդակությունից պարզ չէ, թե որ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի, կազմակերպության կամ դրանց պաշտոնատար անձիկամ ներկայացուցչի կողմից է խախտվել բողոք ներկայացրած անձի իրավունքը: Բողոքը չի քննարկվում, իսկ բողոքի կապակցությամբ սկսված քննարկումը դադարեցվում է նաև այն դեպքում, երբ բողոքի ուսումնասիրության կամ քննարկման ընթացքում բարձրացված հարցն ստացել է լուծում, անձը դրանում բարձրացված նույն հարցով դիմել է դատարան, առկա է նույն հարցի վերաբերյալ դատարանի վերջնական դատական ակտ, կամ այն անձը, որի իրավունքների ենթադրյալ խախտմանն առնչվել է բողոքը, մահացել է կամ օրինական ուժի մեջ է մտել նրան անհայտ բացակայող կամ մահացած ճանաչելու վերաբերյալ դատարանի վճիռը»։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն գտնում է, որ բողոքի քննարկումը չէր կարող դադարեցվել, այդ թվում՝ որովհետև

• հայտնի է, թե որ պետական մարմինն է խախտել մեր իրավունքը.
• հարցը լուծում չի ստացել և տեսականորեն չէր կարող լուծում ստանալ, քանի որ կառավարությունն ընդունել է որոշումը, որի ամփոփաթերթից բացակայել են մեր առաջարկությունները և դա կարող էր շտկվել միայն եթե կառավարությունը որշումն ուժը կորցրած ճանաչեր և քննարկեր մեր առաջարկությունները ներառող ամփոփաթերթով տարբերակը.
• կազմակերպությունը նույն հարցով չի դիմել դատարան, հետևաբար առկա չէ նույն հարցի վերաբերյալ դատարանի վերջնական դատական ակտ.
• դիմողը չի ճանաչվել մահացած կամ անհայտ բացակայող։

Պաշտպանի որոշման վերջնական տարբերակը կարող եք գտնել այստեղ՝

Ընթերցել Պաշտպանի որոշումը

Ընթերցել մեր բողոքը

Ծանուցում. Պաշտպանի որոշումն անմատչելի է և կարող է անհնար դարձնել այն ընթերցելը հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարբեր խմբերի համար, այդ թվում՝ տեսողության խնդիրներ ունեցող անձինք։ Որոշման պաշտոնական էլեկտրոնային տարբերակը ստեղծվել և մեզ է ուղարկվել Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմի կողմից։

Այնուամենայնիվ, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Որոշման համաձայն՝ պարտադիր զինվորական ծառայության շարքային և կրտսեր ենթասպայական կազմերի՝ գիշերամիզություն ունեցող անձինք ենթակա կլինեն սահմանափակումով զինվորական ծառայության։

«Թեթև աստիճանի մտավոր հետամնացություն»* ունեցող որոշ անձինք ևս ենթակա կլինեն սահմանափակումով ծառայության։ Այդ ցանկում են՝ «ինտելեկտուալ անբավարար և մանկավարժական բարձիթողի վիճակները, թեթև աստիճանի, այլ մտավոր և չճշտված մտավոր հետամնացությունները, որոնք չեն ուղեկցվում վարքի կամ հարմարվողականության խանգարումներով, [...] նաև ուսուցանման և գրագիտության հետ կապված խնդիրները (գրագիտության ցածր մակարդակը, անձի պրիմիտիվությունը)»:

Որպես հիմնավորում նախագծում նշվում է, որ նշված առողջական վիճակների դեպքում վիճակագրությունն ավելացել է։ Օրինակ՝ ««մտավոր հետամնացություն» ախտորոշմամբ պարտադիր զինվորական ծառայության համար ոչ պիտանի ճանաչված զորակոչիկների թիվը զորակոչից-զորակոչ ավելացել է, մասնավորապես, եթե 2020 թվականի ամառային զորակոչի ընթացքում նշված ախտորոշմամբ ոչ պիտանի է ճանաչվել 188 զորակոչիկ, ապա 2022 թվականի ձմեռային զորակոչի ընթացքում այն կազմել է 321»։ 

Կառավարության նիստի բանավոր քննարկումից կարելի է ենթադրել նաև, որ այս փոփոխությունները հետապնդում են փաստաթղթերի կեղծման դեպքերի նվազեցման նպատակ։

Մենք՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող կազմակերպություններս, մեր մտահոգությունն ենք հայտնում այս փոփոխությունների հետ կապված, որոնք ռիսկի տակ են դնում փաստացի առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց իրավունքները։ 

Կոռուպցիայի կանխարգելման ջանքերը պետք է հաշվի առնեն բոլորի, այդ թվում՝ առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց իրավունքներն ու կարիքները։ Հակակոռուպցիոն միջոցառումներն իրականացնելիս կարևոր է ապահովել, որ դրանք ակամա չվնասեն նրանց, ովքեր արդեն իսկ մարգինալացված կամ անբարենպաստ վիճակում են։

Տվյալ դեպքում բժշկական կեղծ փաստաթղթերով բանակից ազատման խնդրի լուծումը բոլորի, այդ թվում՝ փաստացի այդ առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց սահմանափակ ծառայությունը չէ, այլ մեխանիզմների վերանայումը, որոնք կնվազեցնեն կեղծ փաստաթղթերով բանակից ազատման հնարավորությունը՝ չվնասելով մյուսներին։ 

Մենք մտահոգված ենք նաև, որ այս նախագծի վերաբերյալ առաջարկություններ և դիտարկումներ չեն ներկայացվել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից, որը համակարգում է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի աշխատանքները երկրում։ Նաև, ամփոփաթերթի համաձայն, սահմանված ժամկետներում առաջարկություններ չեն ստացվել ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից, որն էլ իր հերթին պատասխանատու է կոնվենցիայի մշտադիտարկման համար։ 

Այս փոփոխությունները հիմնավորված չեն, չեն արտացոլում այն իրականությունը, որում անցնում է զինվորական ծառայութունը (սահմանափակ կամ ոչ) և այն պարտավորությունները, որը ստանձնել է պետությունը Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիայով, այդ թվում՝ բացառելու հաշմանդամության հիմքով խտրականությունը։ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով ՄԱԿ-ի կոմիտեն 6-րդ ընդհանուր մեկնաբանությունում նշում է, որ մասնակից պետությունները պետք է «ապահովեն հատուկ պաշտպանություն հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից եզակի կամ անհամաչափ կերպով տեղի ունեցած բռնության, շահագործման և չարաշահման դեպքերի և մարմնական ամբողջականության խախտումների կանխարգելման և շտկման համար և ցուցաբերեն պատշաճ ջանասիրություն»։

Կառավարության որոշումը հաշվի չի առնում այն հանգամանքը, որ նույնիսկ վերոնշյալ առողջական վիճակների աննշան կամ ասիմպտոմատիկ լինելու դեպքում, դրանք կարող են ազդել զինվորական ծառայության վրա, ունենալ վատթարացման բարձր ռիսկ զինվորական միջավայրին բնորոշ ֆիզիկական և հոգեբանական սթրեսի պայմաններում: 

Կան մի շարք այլ հանգամքներ, որոնք պետք է վճռորոշ գործոն լինեին այս որոշումը կայացնելիս, մասնավորապես՝ 

1. Գիշերամիզությունը կարող է գործնականում անհաղթահարելի դժվարություններ ստեղծել ծառայության ընթացքում, որտեղ կենցաղային պայմանները կարող են սուղ լինել, իսկ լվացքատնից և լոգարանից օգտվելը՝ սահմանափակմամբ: Անձնական հիգիենայի, այդ թվում՝ մահճակալի մաքրության, պահպանման դժվարությունները կարող են մեծացնել մաշկային ինֆեկցիաների և հիգիենայի հետ կապված այլ առողջական խնդիրների վտանգը։ Նման պայմաններում գիշերային անմիզապահությունը կարող է ազդել ոչ միայն տվյալ անձի, այլև նույն միջավայրը կիսող այլ անձանց վրա։ 

Գիշերամիզության վերաբերյալ առկա խարանը կարող է ազդել նաև անձի հոգեբանական բարեկեցության վրա: Նման միջավայրում գիշերային անմիզապահությունը կառավարելու սթրեսը կարող է հանգեցնել քնի խանգարումների, ինքնագնահատականի նվազման, վախի և անհանգստության, այդ թվում՝ չմեկուսացվելու և արժանապատվությունը նվաստացնող հանգամքներում հայտնվելու։ 

2. Առանց վարքային խնդիրների թեթև մտավոր խնդիրներ ունեցող անձանց սահմանափակ զինվորական ծառայությունը ևս բարձր ռիսկային է։ Զինվորական ծառայությունը, այդ թվում՝ սահմանափակ զինվորական ծառայությունը ենթադրում է արագ հարմարվողականություն և սովորելու կարողություն։ Մտավոր խնդիրներ ունեցող որոշ անձինք կարող են դժվարությունների բախվել այնպիսի միջավայրերում, որտեղ հրահանգներն ու առաջադրանքները բարդ են և արագ են փոխվում: Որոշ անձինք կարող են դժվարություններ ունենալ բանավոր և գրավոր ոչ մատչելի (երկիմաստ, բարդ և այլն) հրահանգներն ամբողջությամբ հասկանալու հարցում։ Հատկապես լարված իրավիճակներում թյուրընկալումները կամ կողմնորոշման դժվարությունները կարող են մեծացնել անվտանգության ռիսկերը նախևառաջ անհատի համար։ Այս ամենի, այդ թվում՝ միջանձնային հարաբերությունների վրա ազդեցություն կարող է ունենալ նաև դեղորայքային միջամտությունը, որը կարող է անհրաժեշտ լինել ոչ թե վարքային խանգարումներով, այլև տրամադրության կամ ճանաչողական տարբեր հանգամանքներով։ 

Հասարակական տարբեր միջավայրերում, որոնք կառուցված են կարողությունների վրա, այդ թվում՝ բանակը, առկա են բազմաթիվ կարծրատիպեր և խարան: Թեթև մտավոր խնդիրներ ունեցող անձինք կարող են բախվել բացառման՝ կարողությունների կամ գործունեության տարբեր տեմպերից բխող տարբերությունների և դժվարությունների պատճառով: Օրինակ՝ սա կարող է դրսևորվել խմբային գործունեությունից, քննարկումներից կամ որոշումների կայացման գործընթացներից դուրս մնալով։ 

Մեծ է բուլինգի, ոտնձգությունների, սեռական և ֆիզիկական բռնության ռիսկը: Անձինք կարող են ավելի խոցելի լինել շահագործման առումով, ինչպես օրինակ՝ հարկադրված լինելով ստանձնել անցանկալի պարտականություններ կամ ենթարկվել մանիպուլյացիայի՝ այլոց մտադրությունները չհասկանալու պատճառով: Այս շահագործումը կարող է լինել նաև ֆինանսական բնույթի, օրինակ, հրաժարվելու իրենց եկամուտներից կամ այլ ապրանքներից:

Առողջական այս խնդիրներ ունեցող անձանց իրավունքների երաշխավորման տեսանկյունից բանակում պայմանները բացակայում են կամ ոչ բավարար են նույնիսկ սահմանափակ զինվորական ծառայության դեպքում։

Կառավարությունը՝ նախքան այս հարցի կարգավորումը պետք է ջանքեր գործադրեր խնդիրները բազմակողմանի ուսումնասիրելու և անհրաժեշտ նվազագույն պայմանների ստուգման ուղղությամբ։ Օրինակ՝ ծառայության ընթացքում առողջական վիճակի անհատականացված մշտադիտարկումների և արագ արձագանքման կարողության համակարգային գնահատումը, սահմանափակ զինվորական ծառայության ընթացքում խելամիտ հարմարեցումների ապահովման ընթացակարգերի ներդրման հնարավորությունը և այլն։ 

Կոչ ենք անում կառավարությանը վերանայել ցանկը՝ հաշվի առնելով վերոնշյալ բոլոր ռիսկերը և առողջական խնդիրներ ունեցող բոլոր անձանց իրավունքները։ Հիշեցնում ենք նաև, որ նման ազդեցությամբ նախագծերը պետք է ընդունվեն լայն քննարկումների, ներառյալ բոլոր ազդեցությունը կրող անձանց ուղղակի մասնակցության արդյունքում և չսահմանափակվեն միայն e-draft.am-ում նախագծերի հրապարակմամբ։ 

Ստորագրողներ՝

1. «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպություն

2. «Մենք կարող ենք» մտավոր խնդիրներ ունեցող երիտասարդների, երեխաների և նրանց ընտանիքների շահերի պաշտպանության հասարակական կազմակերպություն 

3. «Ագաթ» հասարակական կազմակերպություն 

4. «Հավասար իրավունքներ, հավասար հնարավորություններ» հաշմանդամություն ունեցող անձանց ՀԿ

Կառավարության որոշումը

* Հայտարարությունում կիրառվել են ձևակերպումներ, որոնց օգտագործումը մենք չենք խրախուսում, սակայն հարկադրված էինք դրանք օգտագործելու՝ հայտարարությունն իրավական տեսանկյունից խոցելի չդարձնելու նպատակով։ Մենք խրախուսում ենք օգտագործել այնպիսի եզրույթներ, որոնք հարգում են մարդու արժանապատվությունը և չեն ամրապնդում հասարակությունում առկա կարծրատիպերը կամ չեն ստեղծում նորերը։

Այնուամենայնիվ, այս դրական ներուժը հաճախ մոռացվում է, երբ խոսքը վերաբերում է հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող (ենթադրյալ կամ իրական համարվող) անձանց առնչվող քրեական գործերի մասին հաղորդումներին։

Լրատվամիջոցները հաճախ դիմում են սենսացիոնիզմի և շահարկումների, հատկապես երբ առկա են հավաստի կամ նույնիսկ չճշտված տեղեկություններ ենթադրյալ մեղադրյալի հոգեկան առողջության խնդիրներ ունենալու, հոգեկան առողջության ծառայություններից օգտվելու մասին։

Սա ոչ միայն ամրապնդում է վնասակար կարծրատիպերը, այլև նպաստում է խարանմանը, ինչը հանգեցնում է անձանց նկատմամբ խտրականության աճին և նույնիսկ ցանկության դեպքում օգնություն փնտրելու դժվարությանը։ Այս խնդիրը բազմաշերտ է և ներառում է ոչ միայն հոգեկան առողջության պատկերի հիմնախնդիրը լրատվամիջոցներում, այլև հոգեկան առողջության և հանցավորության նկատմամբ հասարակության ավելի լայն վերաբերմունքը։

Որպես հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպություն, որը ներկայացնում է նաև հոգեբուժական ծառայություններից օգտվողների/օգտվածների շահերը՝ մենք գիտակցում ենք զանգվածային լրատվամիջոցների հետ համագործակցության դերը։ Այս դիրքորոշման փաստաթուղթը ուրվագծում է էթիկական լրագրության հարցերում մեր մտահոգություններն ու առաջարկությունները, երբ լուսաբանվում են հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց հետ կապված հանցագործություններ։ Հաճախ հանդիպող մտահոգություններից են՝ 

Վարքագծի վերագրում հոգեկան առողջությանը

Լուսաբանումների հիմնական խնդիրներից է՝ որոշակի վարքագիծ, հատկապես բռնի կամ հանցավոր, անհատի հոգեկան առողջության վիճակին ուղղակիորեն վերագրելու միտումը։ Սա կարող է ամրապնդել այն թյուր կարծիքը, որ հոգեկան առողջության այս կամ այն վիճակն ի սկզբանե կապված է վտանգավոր վարքագծի հետ, ինչը չի հաստատվում ապացույցներով։ Հոգեկան առողջության տարբեր վիճակներ ունեցող մարդկանց մեծամասնությունը բռնարար չէ, և նման ընդհանրական վերագրումները կարող են անարդարացիորեն խարանել։ 

Սենսացիոնիզմ և խարան

Զանգվածային լրատվամիջոցների հրապարակումները, որոնք քրեական գործերում ներգրավված անձանց հոգեկան առողջության վիճակը ներկայացնում են բուռն տպավորություն` սենսացիա առաջացնելու համար, կարող են էապես նպաստել հոգեկան առողջության խարանմանը։ Օրինակ՝ հրապարակումները կամ դրանց վերնագրերը, որոնք բռնություն գործադրած անձին պիտակավորում են որպես «հոգեկան հիվանդ» կամ «հաշվառված», ամրապնդում են բացասական կարծրատիպերը՝ հանգեցնելով խտրականության աճի։ Այս սենսացիոնիզմը ոչ միայն ամրապնդում է վախն ու թյուրըմբռնումը հոգեկան առողջության վերաբերյալ, այլև ետ է պահում անհատներին անհրաժեշտության դեպքում առողջապահական ծառայություններից օգտվելուց՝ նման պիտակավորման վախի պատճառով։

Գաղտնիության խախտումներ

Անձի հոգեկան առողջության վիճակի բացահայտումն առանց համաձայնության հանդիսանում է անձնական կյանքի սկզբունքի գաղտնիության լուրջ խախտում և կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ անձի արժանապատվության և բարեկեցության վրա։ Օրինակ՝ երբ լրատվամիջոցը բացահայտում է հանցագործության մեջ ներգրավված անձանց հոգեբուժական ծառայություններից օգտված լինելու հանգամանքն առանց նրա համաձայնության, այն ոչ միայն խախտում է նրա գաղտնիության իրավունքն, այլև կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ անձի հետագա հնարավորությունների և հարաբերությունների վրա։ 

Անձի առողջության վերաբերյալ գաղտնիքի բացահայտումն այլ անձանց կողմից անընդունելի է։ Դա նաև պատժելի է օրենսդրությամբ, երբ հոգեկան առողջության խնդիրներ ունենալու կամ ծառայություններից օգտվելու («հաշվառված լինելու») հանգամանքը որևէ կերպ բացահայտվել է բժշկի կողմից։ Այս առումով առաջարկում ենք ընթերցել ԶԼՄ-ների էթիկայի դիտորդ մարմնի փորձագիտական կարծիքը shamshyan.com լրատվական կայքի 2021թ. հուլիսի 27-ի՝ «Արտակարգ դեպք Երեւանում. տղամարդն ասում էր, որ փրկել է Թրամփին, ու երկնքից իրեն տեղեկություններ են փոխանցվել Հայաստանը փրկելու համար. ոստիկաններն ու բժիշկները նրան ձեռնաշղթայված տեղափոխեցին «Ավան» հոգեկան առողջության կենտրոն» հրապարակման կապակցությամբ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանի դիմումի վերաբերյալ։ 

Ընթերցել Դիտորդ մարմնի կարծիքը

Պարզունակեցում և անճշտություններ

Հենվելով անհատի հոգեկան առողջության վիճակի մասին տարբեր հաստատություններից ստացված ասեկոսեների, ստուգված կամ չստուգված տեղեկության վրա՝ լուսաբանումը կարող է հանգեցնել ոչ ճշգրիտ և ապակողմնորոշող եզրակացությունների։ Հատկապես արտակարգ իրավիճակներում լրատվամիջոցները երբեմն ենթադրություններ են անում ներգրավված անձանց հոգեկան առողջության հիմքով՝ չունենալով բավարար տվյալներ դեպքի մյուս հանգամանքների վերաբերյալ։ Օրինակ՝ տեղի ունեցած պայթյուն, որը կարող էր առաջանալ բազմաթիվ պատճառներով, որոնք վիճակագրորեն կարող են առավել հավանական թվալ և չունենալ որևէ առնչություն անձի առողջական վիճակի հետ։ Սակայն պայթյունից տուժածների թվում հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձի մասին տեղեկության ի հայտ գալը հիմնականում փոխում է ամբողջ խոսակցությունը՝ առաջ բերելով կանխակալությունների վրա հիմնված մեր համոզմունքները։ 

Լուսաբանումները հաճախ պարզունակեցնում են բարդ խնդիրները՝ դարձնելով հեշտությամբ մարսվող պատմություններ, որոնք կարող են ապակողմնորոշող և նույնիսկ վնասակար լինել։ Օրինակ՝ բռնության ակտը վերագրելը բացառապես անհատի հոգեկան առողջության վիճակին՝ առանց հաշվի առնելու այլ նպաստող գործոններ, ինչպիսիք են սոցիալական կամ միջավայրի ազդեցությունները, չափազանց պարզեցնում է խնդիրը։ Այս մոտեցումը հակասում է սոցիալական տարբեր երևույթների բազմաշերտ, բազմակողմանի լինելու իրողությանը և կարող է հանգեցնել հոգեկան առողջության այս կամ այն վիճակի և վարքագծի վրա դրանց ազդեցության մասին հասարակության խեղաթյուրված ըմբռնմանը։ Պարզունակեցումը նաև ամրապնդում է այն գաղափարը, որ հոգեկան առողջության վիճակները հեշտությամբ ճանաչելի են և ենթադրում են հստակ վարքագծեր։ 

Հոգեբուժական ծառայությունների խարանումը 

ԶԼՄ-ների լուսաբանումը հաճախ չափազանց պարզեցնում են նաև առողջական խնդիրները՝ դրանք ներկայացնելով որպես պարզ և հեշտությամբ «լուծվող» դեղորայքի կամ թերապիայի միջոցով։ Սա առաջացնում է անիրատեսական ակնկալիքներ բուժօգնության, դրա արագության և դյուրինության վերաբերյալ՝ պոտենցիալ հուսահատեցնելով նրանց, ովքեր անմիջական բարելավում չեն նկատում։

Հոգեբուժական ծառայությունների մասին լուսաբանվող պատկերացումները երբեմն կարող են բացասական լինել՝ այն ներկայացնելով բացառապես անձի կամքին հակառակ կամ անարդյունավետ։ Սա կարող է նպաստել հոգեկան առողջության ծառայություններից օգտվելու խարանին և չխրախուսել անհատներին օգտվել իրենց անհրաժեշտ աջակցությունից։ 

Լրագրողները և հասարակությունը երբեմն կարող են ակնկալել, որ հոգեկան առողջության ծառայությունները կկարողանան կանխատեսել և կանխել բոլոր հնարավոր հանցագործությունները, որոնք կատարվել են հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց կողմից։ Այնուամենայնիվ, բռնի վարքագծի կանխատեսումը բարդ է և միշտ չէ, որ հնարավոր է, նույնիսկ հոգեկան առողջության համապարփակ աջակցության պայմաններում, այնպես՝ ինչպես հոգեկան առողջության խնդիրներ չունեցող անձանց դեպքում։ 

Հանցագործությունների լուրերից հետո հաճախ նկատվում է նաև անձի կամքին հակառակ հոսպիտալացման և բուժման՝ որպես լուծում առաջմղման միտում՝ առանց ամբողջությամբ ուսումնասիրելու կամ քննարկելու նման միջոցների արդյունավետությունն ու էթիկական հետևանքները։

Կենտրոնանալով անձի կամքին հակառակ հոսպիտալացման (մեկուսացման) վրա՝ լրատվամիջոցների լուսաբանումը կարող է անտեսել հոգեկան առողջության այլ ծառայությունների կարևորությունը, ինչպիսիք են համայնքային աջակցությունը, խորհրդատվությունը և կամավոր բուժման տարբերակները, որոնք հարգում են անհատի ինքնավարությունը և նպաստում վերականգնմանը։

Այս տեսակի լուսաբանումը կարող է նպաստել հոգեկան առողջության ծառայությունների խարանմանը, դրանք միանշանակորեն ներկայացնելով որպես պատժիչ (չժխտելով, որ այն դեռևս նաև այդպիսին է), այլ ոչ թե օժանդակող, և կարող է հետ պահել անհատներին կամավոր դիմելուց։

Համատեքստի բացակայություն

Հոգեկան առողջության տարբեր վիճակների և դրանց բազմաշերտ լինելու վերաբերյալ համատեքստ չտրամադրելը կարող է թյուրընկալումներ և վախ առաջացնել։ Օրինակ՝ երբ հրապարակման մեջ չի նշվում, որ տվյալ դրսևորումները կարող են չհանդիպել նույն վիճակն ունեցող այլ անձանց մոտ։ Համատեքստի այս բացակայությունը նաև հանգեցրել է նրան, որ հասարակությունը հոգեկան առողջության կոնկրետ վիճակներ ասոցացնում է հանցավոր վարքի հետ՝ հետագայում խարանելով տուժածներին։

Հաճախ անտեսվում է նաև բազմաթիվ հետազոտություններով հիմնավորված այն փաստը, որ հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձինք ավելի հաճախ հանցագործության զոհ են դառնում, քան հակառակը։

Տարբեր փորձառությունների ներկայացման բացակայություն

Լրատվամիջոցները հաճախ ներկայացնում են հոգեկան առողջության հետ կապված փորձառությունների սահմանափակ շրջանակ՝ հաճախ կենտրոնանալով «ծայրահեղ» ընկալվող դեպքերի կամ սենսացիոն պատմությունների վրա։ Սա կարող է հանգեցնել հոգեկան առողջության մասին հասարակության նեղ ըմբռնմանը՝ անտեսելով փորձառությունների բազմազանությունը և այն փաստը, որ հոգեկան առողջության համանման խնդիրներ ունեցող բազմաթիվ անհատներ լիարժեք կյանք են վարում և ներգրավված են հասարակական կյանքին։ 

Հաշմանդամության բժշկական մոտեցում

Այս մոտեցումը հաշմանդամությունը, այդ թվում՝ հոգեսոցիալական հաշմանդամությունը, դիտում է հիմնականում որպես անհատի խնդիր, որն առաջացել է հիվանդության, տրավմայի կամ այլ առողջական վիճակի հետևանքով, որոնք պահանջում են բուժում կամ միջամտություն։ Մեր համատեքստում այս մոտեցմամբ հասարակությունը հաճախ կենտրոնանում է հոգեկան առողջության վիճակները որպես հիվանդություններ ախտորոշելու և բուժելու վրա՝ շեշտը դնելով դեղորայքի և այլ կլինիկական միջամտությունների վրա։

Մենք գտնում ենք, որ այն անտեսում է սոցիալական և միջավայրային գործոնները, որոնք ազդում են անձի կյանքի որակի վրա։ Հաշմանդամությունը, այդ թվում՝ հոգեսոցիալական հաշմանդամությունը, ձևավորվում է հասարակության վերաբերմունքի, խոչընդոտների և մատչելիության բացակայության պատճառով։ 

Լուսաբանելիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ այն քննադատությունները, որոնք առկա են հոգեբուժության և առնչվող տարբեր պրակտիկաների շուրջ։ Օրինակ՝ մարդկային բնական փորձառությունների պաթոլոգիզացիան։ 

Լուսաբանելիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ նաև հոգեկան առողջության ամոքման (վերականգնման) մոդելը, որը կենտրոնանում է անհատի ամբողջական բարեկեցության, անձնական նպատակների և հզորացման վրա։ Այս մոտեցումներն առաջնահերթ են համարում անձի ապրած փորձը, ինքնորոշումը և սոցիալական աջակցության և համայնքում ներառման դերը հոգեկան առողջության հարցում։ 

Ամփոփելով՝ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն հորդորում է զանգվածային լրատվամիջոցներին հաշվի առնել էթիկական լուսաբանման կարևորությունը և մարդու իրավունքների մոտեցումները, երբ լուսաբանում են հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող (ենթադրյալ կամ իրական համարվող) անձանց առնչվող հանցագործություններ։ Այդ կերպ հնարավոր է նպաստել ավելի իրազեկ և ապրումակցող հասարակություն ունենալու նպատակին, որը հարգում է բոլոր անհատների իրավունքներն ու արժանապատվությունը, ներառյալ նրանց, ովքեր նույնականանում են որպես հոգեկան առողջության խնդիրներ կամ հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձինք, հոգեբուժական ծառայություններից օգտվողներ կամ օգտվածներ, նեյրոբազմազան մարդիկ։ 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն անընդունելի է համարում մարդու իրավունքների սկզբունքներին հակասող, այդ թվում՝ գաղտնիությունը խախտող լուսաբանումները և պատրաստակամ է աջակցել բոլոր նրանց, ում իրավունքները խախտվել են այդ լուսաբանումներով։ 

Մենք նաև ընդգծում ենք պետության պարտավորությունը հոգեկան առողջության վերաբերյալ պատասխանատու և էթիկական լուսաբանման խթանման հարցում: Կառավարությունը պարտավոր է աջակցել լրատվամիջոցներին՝ տրամադրելով ուղեցույցներ, ստեղծելով կարողությունների զարգացման և մասնագիտական շրջանակների հետ շարունակական համագործակցության հնարավորություններ։ Պետության պարտավորությունն է նաև պաշտպանել հաշմանդամություն ունեցող անձանց, երբ խախտվել է նրանց անձնական կյանքի և առողջության վերաբերյալ տվյալների գաղտնիության իրավունքը: Այս պարտավորություններն ամրագրված են Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի մի շարք հոդվածներով, այդ թվում՝ հոդված 22-ը (Անձնական կյանքի նկատմամբ հարգանքը)։ 

Հետգրություն. «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ընդունում է, որ հոգեկան առողջության և զանգվածային լրատվամիջոցների էթիկայի ոլորտը բարդ է և շարունակաբար զարգանում է։ Այս առաջարկությունները պրակտիկայում կիրառելիս մենք խրախուսվում ենք հենվել սեփական հայեցողության, մասնագիտական դատողության և մարդու իրավունքների սկզբունքների վրա, որոնք ամրագրված են Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայում։ 

Մենք ընդունում ենք մարդկային վարքի և ճանաչողության բնական փոփոխությունները (վարիացիաները) որպես խանգարումներ բժշկականացնելու և դասակարգելու միտումի վերաբերյալ քննադատությունները, ինչը կարող է հանգեցնել նեյրոբազմազան կամ տարբեր հոգեբանական գծեր ցուցաբերող անհատների խարանմանը և մարգինալացմանը։ Այս քննադատությունների լույսի ներքո մենք, որպես հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպություն, պաշտպանում ենք անհատների՝ իրենց ինքնությունն առանց անարդարացիորեն պիտակավորվելու կամ խարանվելու արտահայտելու իրավունքը։ 

Այս դիրքորոշման փաստաթուղթը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ։ Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները։

Ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն պատասխանատվություն չի կրում սույն դիրքորոշման օգտագործման կամ մեկնաբանման արդյունքում առաջացած որևէ արդյունքի համար։

Ծրագրի տևողությունը՝ 01.01.2024-31.12.2026 թթ.

Ծրագրի նպատակը՝

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հոգեկան առողջության ոլորտում իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման ինտեգրմանը` ստեղծելով քաղաքականություն և մեխանիզմներ մատչելի, ներառական և ապացույցների վրա հիմնված հոգեկան առողջության ծառայությունների և Հայաստանում հոգեկան առողջության խնդիրների նկատմամբ հասարակության բարենպաստ վերաբերմունքի համար:

Ծրագրի խնդիրները՝

• Մշակել իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության քաղաքականություն և գործիքներ՝ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներին և միջազգային չափանիշներին համապատասխան,
• Իրավունքների վրա հիմնված տեսանկյունից ջատագովել քաղաքականությունների և գործիքների ներդրման և վերանայման ուղղությամբ,
• Վերանայել և կատարելագործել ՀՀ-ում գործող հոգեսոցիալական ծառայությունները,
• Մշակել և փորձարկել հոգեկան առողջության համայնքային նոր ծառայություններ և վաղ նույնականացման մեխանիզմներ ՀՀ-ում,
• Բարձրացնել հասարակության իրազեկվածությունն ու հետաքրքրությունը հոգեկան առողջության խնդիրների վերաբերյալ՝ շեշտը դնելով առկա խարանի և խտրական վերաբերմունքի նվազեցման վրա:

Ընդհանուր տեղեկություններ թեմայի վերաբերյալ

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան շեշտադրում է հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց քաղաքական և հասարակական կյանքում ներառելու կարևորությունը և՛ որպես սկզբունք, և՛ իրավունք: Սա կարևոր է ոչ միայն հասարակությանը պատկանելու և ներառված լինելու զգացումը խթանելու համար, այլ նաև ապահովելու համար, որ մշակված քաղաքականություններն իսկապես ներառական լինեն և ներկայացնեն ամբողջ բնակչության շահերն ու կարիքները:

Հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ որոշումների կայացման ներգրավվածությունը նշանակում է նաև համատեղ ջանքերի կիրառմամբ բոլոր այն խոչընդոտների վերացում, որոնք ներկայումս խանգարում են նրանց լիարժեք մասնակցությանը։ Այս խոչընդոտներից են հասարակական վերաբերմունքը և հոգեկան առողջության խնդիրների հետ կապված խարանը, ինչպես նաև համակարգային մարտահրավերները, օրինակ՝ մասնակցության արդյունավետ մեխանիզմների բացակայությունը:

Այստեղ հատկապես արդիական է «Ոչինչ մեր մասին առանց մեզ» կարգախոսը՝ ընդգծելով այն սկզբունքը, որ հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձինք պետք է լսելի լինեն իրենց կյանքի վրա ազդող որոշումների կայացման գործում: Այս մասնակցային մոտեցումը նաև ընդունում և արժևորում է հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց փորձառությունը։ Սա պահանջում է փոփոխություններ ինչպես՝ քաղաքականության և պրակտիկայի շրջանակներում, այնպես էլ՝ մշակութային, առ այն, թե ինչպես ենք մենք ընկալում և ներառում հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց քաղաքական և սոցիալական կառուցվածքների համատեքստում:

Չնայած խնդիրներին, առկա չէ հայերեն ուղեցույց, որը տարբեր դերակատարներին կփոխանցի գործնական հմտություններ հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ քաղաքականությունների մշակման բոլոր փուլերում ներառման վերաբերյալ։

Նպատակ և արդյունքներ

Մատուցվող ծառայության նպատակն է մշակել և «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրել ուղեցույց հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ հանրային քաղաքականության մշակման գործընթացում ներգրավելու վերաբերյալ։ Ուղեցույցը պետք է ուղղված լինի ինչպես պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, այնպես էլ՝ քաղաքացիական հասարակությանը։ Ուղեցույցում պետք է ներկայացված լինեն հետևյալ թեմաները՝ ուղեցույցի նպատակն ու կիրառումը, մասնակցային քաղաքական երկխոսության կարևորությունը, որոշումների կայացման գործընթացին հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց մասնակցության մարտահրավերներն ու առանձնահատկությունները, լիարժեք և արդյունավետ մասնակցության սկզբունքները։ Ուղեցույցում պետք է ներկայացված լինեն արդյունավետ լուծումներ, թե ինչպես մատչելի ձևաչափերով դյուրացնել մասնակցությունը, ինչպես ստեղծել մատչելի միջավայր՝ հաշվի առնելով հանդիպման տարածքի ֆիզիկական մատչելիությունը, նյութերի և թվային հարթակների մատչելիությունը և այլն։ Ուղեցույցում պետք է ներկայացված լինի հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց որոշումների կայացման գործընթացում մասնակցությունը հեշտացնող քայլերի ստուգացանկ։ Ուղեցույցը կարող է պարունակել նաև տեղեկություններ այն  երկրների փորձի մասին, որոնք ունեն ծառայություններից օգտվող կամ նախկինում օգտված անձանց շարժումների հարուստ փորձ և ձևավորված գիտելիք։ Ծառայություն մատուցողը ուղեցույցի մշակման գործընթացում պետք է խորհրդակցի հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ աշխատանքային թիմինը)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Մշակված ուղեցույցի/ձեռնարկի առնվազն 2 օրինակ,
• Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական։

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք ի նկատի ունենալ, որ ծրագիրն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)։ Հետևաբար գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի ապրիլ 10-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-RSP-GD-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 01.04.2024-01.05.2024:

Ընտրված ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի ուղեցույցի մշակման մանրամասն ժամանակացույցը։

Մատուցված ծառայության համար վճարումներն իրականացվելու են երեք փոխանցումով՝ հետևյալ տրամաբանությամբ՝

• Ուղեցույցի նախագծումից հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը,
• Ուղեցույցի նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը,
• Ուղեցույցի վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 40%-ը։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ Կազմակերպությունը մշտադիտարկում է խնամքի հաստատություններում և հոգեբուժական կենտրոններում մարդու իրավունքների իրավիճակը։ Կազմակերպությունը հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, այդ թվում՝ հոգեբուժական ծառայություններից օգտված կամ օգտվող անձանց, տրամադրում է իրավաբանական օգնություն և սոցիալական դեպքի վարման ծառայություն։

Ծրագրի մասին

Ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից՝ Եվրոպական միության աջակցությամբ։

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հոգեկան առողջության ոլորտում իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման ինտեգրմանը` ստեղծելով քաղաքականություն և մեխանիզմներ մատչելի, ներառական և ապացույցների վրա հիմնված հոգեկան առողջության ծառայությունների և Հայաստանում հոգեկան առողջության խնդիրների նկատմամբ հասարակության բարենպաստ վերաբերմունքի համար:

Ծրագրի խնդիրներն են՝

• Մշակել իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության քաղաքականություն և գործիքներ՝ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներին և միջազգային չափանիշներին համապատասխան,
• Իրավունքների վրա հիմնված տեսանկյունից ջատագովել քաղաքականությունների և գործիքների ներդրման և վերանայման ուղղությամբ,
• Վերանայել և կատարելագործել ՀՀ-ում գործող հոգեսոցիալական ծառայությունները,
• Մշակել և փորձարկել հոգեկան առողջության համայնքային նոր ծառայություններ և վաղ նույնականացման մեխանիզմներ ՀՀ-ում,
• Բարձրացնել հասարակության իրազեկվածությունն ու հետաքրքրությունը հոգեկան առողջության խնդիրների վերաբերյալ՝ շեշտը դնելով առկա խարանի և խտրական վերաբերմունքի նվազեցման վրա։

Ընդհանուր տեղեկություններ թեմայի վերաբերյալ

Մատչելիությունը հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար անկախ ապրելու և հասարակությունում լիարժեք և հավասար մասնակցության նախապայման է։ Առանց ֆիզիկական միջավայրի մատչելիության, հաշմանդամություն ունեցող անձինք չեն ունենա մասնակցելու հավասար հնարավորություններ։ Պատահական չէ, որ մատչելիությունը այն սկզբունքներից մեկն է, որի վրա հիմնված է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան։

Երբ հանրային տարածքները նախագծված են հաշվի առնելով համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները, դրանք բոլոր անհատների, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց ակտիվ ներգրավվածությունը համայնքային կյանքում խթանելու ներուժ ունեն:

Այդ տարածքները կարող են ծառայել որպես դինամիկ հարթակներ մասնակցային որոշումների կայացման համար՝ հնարավորություն տալով համայնքի ղեկավարներին լսել բոլորի, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց ձայնը։ Ընդունելով համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները՝ հանրային կանաչ տարածքները կարող են դառնալ կենսունակ և ներառական տարածքներ, որոնք միավորում են մարդկանց, հեշտացնում որոշում կայացնողների հետ երկխոսությունը և խթանում դրական փոփոխությունները:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն այժմ իրականացնում է հետազոտություն, որի շրջանակում ուսումնասիրվելու են հանրային կանաչ տարածքների մատչելիությունը և հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության պրակտիակները։ Այդ հետազոտության արդյունքների հիման վրա, ինչպես նաև համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները հաշվի առնելով՝ նախատեսվում է մշակել ուղեցույց:

Նպատակ և արդյունքներ

Մատուցվող ծառայության նպատակն է մշակել և «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրել ուղեցույց համայնքային ներգրավածության համար մատչելի և կանաչ տարածքների մասնակցային նախագծման վերաբերյալ։ Ուղեցույցը պետք է գործիք դառնա պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների համար՝ օգնելով նրանց կիրառելու համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները աշխատանքներում։ Ուղեցույցում պետք է ներկայացված լինեն հետևյալ բաժինները՝ ներածություն, այդ թվում՝ ուղեցույցի նպատակը, համընդհանուր դիզայնի վերաբերյալ հիմնական տեղեկություններ, մասնակցային նախագծման առավելությունները, հանրային կանաչ տարածքներում հաճախ հանդիպող խնդիրները, հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարբեր կարիքները, նախագծման, իրականացման և մշտադիտարկման փուլի հիմնական նկատառումները, համընդհանուր դիզյանի սկզբունքների կիրառման ռազմավարությունների վերաբերյալ, բյուջետավորման առանձնահատկությունները։ Ուղեցույցում պետք լինեն նաև նկատառումներ շարունակական զարգացման և հետադարձ կապի վերաբերյալ։ Բաժինները կարող են ներառել նաև ստուգացանկեր և օգտակար ռեսուրսների ցանկեր։

Դիմելու ընթացակարգը 

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ աշխատանքային թիմինը)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Նախկինում մշակված ուղեցույցի/ձեռնարկի առնվազն 2 օրինակ,
• Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական։
  

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք ի նկատի ունենալ, որ Ծրագիրն ազատված է ԱԱՀ-ից (ավելացված արժեքի հարկ), հետևաբար, գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի մարտի 20-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-GSOH-GD-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 01.04.2024-30.06.2024: 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում:

Ծրագրի մասին

Աշխատանքներն իրականացվում են «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի «Կանաչ տարածքներ, բաց սրտեր. համընդհանուր ձևավորված այգիներ համայնքների ներգրավման համար» ծրագրի շրջանակում։

Ծրագրի նպատակն է խթանել հաշմանդամություն ունեցող անձանց ներգրավվածությունը համայնքային մակարդակում որոշումների կայացմանը համընդհանուր ձևավորված հանրային տարածքների միջոցով։

Ծրագիրն իրականացվում է Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլ հայաստանյան ներկայացուցչության (Քաունթերփարթ) հետ համատեղ «Գործուն քաղաքացիական հասարակություն» (ԳՔՀ) ծրագրի շրջանակներում, որը ֆինանսավորվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) կողմից։

Ընդհանուր տեղեկություններ թեմայի վերաբերյալ

Հաշմանդամություն ունեցող անձինք իրենց կյանքի բոլոր ոլորտներում պատմականորեն զրկված են եղել անձնական ընտրությունից և իրենց կյանքի նկատմամբ վերահսկողությունից: Մշտապես ենթադրվել է, որ շատերն ի վիճակի չեն անկախ ապրել իրենց համայնքներում և ստանալ իրենց նախընտրելի սոցիալական և առողջապահական ծառայությունները: Այդ ծառայություններն այսօր էլ անհասանելի են, քանի որ համայնքահենք ծառայությունների ենթակառուցվածքներն ամբողջությամբ ձևավորված չեն, դրանք շարունակում են մնալ հատվածական և չփոխկապակցված: 

Հայաստանում ևս հոգեկան առողջության խնդիրներ և աջակցության բարձր կարիք ունեցող անձանց պահանջմունքներին հիմնական արձագանքը եղել է հաստատություններում նրանց բնակության (պահման) և խնամքի կազմակերպումը։ Հոգեկան առողջության ծառայությունները հիմնականում սահմանափակվել են մասնագիտական հոգեբուժական հաստատություններում ստացիոնար բուժման ձևով։ Նման հաստատությունները (հոգեբուժական, խնամքի և այլն), որոնք հաճախ գործում են ռեժիմային մշակույթով, առանձնացնում և սահմանափակում են հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց: Բնակիչները չունեն անձնական տարածք և գաղտնիություն, ապրում են մարդկանց հետ, որոնց իրենք չեն ընտրել։ Կարևոր է նկատել, որ «հաստատություն» եզրը չի սահմանափակվում մեծ կամ փոքր լինելով, այլ բնորոշվում է ռեժիմային մշակույթով։

Ապաինստիտուցիոնալացումը հաստատությունների բնակիչների աստիճանական տեղափոխումն է իրենց համայնքներ՝ վայրեր, որտեղ երաշխավորված են իրենց ազատությունները: Ապաինստիտուցիոնալացումն ուղեկցվում է ծառայությունների զարգացմամբ, որոնք աջակցում են բոլոր մարդկանց՝ համայնքում ներառվելուն և մասնակցությանը, և առաջարկում են ճկուն և անհատականացված աջակցություն, որպեսզի մարդիկ կարողանան ապրել իրենց ուզած կյանքով:

Հայաստանում այս գործընթացը հաշմանդամություն ունեցող չափահաս անձանց դեպքում, ընդհանուր առմամբ, սկսվել է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան 2010 թվականին վավերացնելուց հետո։ Հայաստանը, վավերացնելով կոնվենցիան, համաձայնեց ստանձնել պարտավորություններ նաև հաշմանդամություն ունեցող անձանց անկախ կյանքի և համայնքում ներառվելու իրավունքն ապահովելու ուղղությամբ։

Հայաստանում հոգեկան առողջության բնագավառում փոփոխություններն իրականացվել են մի քանի հայեցակարգային փաստաթղթերի միջոցով՝

1. Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց խնամքի և սոցիալական սպասարկման այլընտրանքային ծառայությունների տրամադրման հայեցակարգը և դրա իրականացման միջոցառումների 2013-2017 թթ. ծրագիրը,
2. Հոգեկան առողջության պահպանման և բարելավման 2014-2019 թթ. ռազմավարության ու ռազմավարության կատարումն ապահովող միջոցառումների ցանկը,
3. Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարությունից բխող 2014-2016 թթ. միջոցառումների ծրագիրը,
4. Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարությունից բխող 2017-2019 թթ. գործողությունների ծրագիրը։

Նշված փաստաթղթերի ընդունումը, սակայն, ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացում էական առաջընթաց չի ապահովել։ Ավելին՝ բարեփոխումների ընթացքում հաստատություններ չեն փակվել, հակառակը՝ 2015 թվականին ստեղծվել է «Ձորակ» խնամքի կենտրոնը։

Բարեփոխում նախատեսող ևս մեկ փաստաթուղթ՝ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքը ընդունվել է 2021 թ.-ին։ Օրենքի ընդունմամբ ապաինստիտուցիոնալացման առումով սահմանվել է երկու կարևոր ուղղություն։ Առաջինը՝ համայնքներում ծառայությունների մատչելիության ապահովումն է, ինչպես նաև անկախ կյանքի և համայնքում ներառվելու համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը։ Երկրորդ ուղղությունը հաշմանդամություն ունեցող անձանց շուրջօրյա խնամքի հաստատությունների փակումն է, խնամքի ծառայությունների փոխակերպումը համայնքահենք ծառայություններով։ Օրենքը նաև կարևոր դրույթ է ամրագրում ինստիտուցիոնալացման շղթային վերջ դնելու համար։ Այն արգելում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց (երեխաների) համար խնամքի այնպիսի հաստատություններ ստեղծելը, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող անձինք մեկուսացած են կամ զրկված են իրենց առօրյա կյանքին վերաբերող որոշումներ կայացնելու իրավունքից։ Արգելքին զուգահեռ՝ կանխարգելման պարտավորություն է սահմանվել նաև պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա, որոնք պետք է իրականացնեն ծրագրեր և մատուցեն ծառայություններ՝ ուղղված հաշմանդամություն ունեցող անձանց մուտքը բնակչության սոցիալական պաշտպանության հաստատություններ կանխելուն, հաստատությունից համայնք վերադարձին աջակցելուն, համայնքահենք ծառայություններ մատուցելուն։

Այնուամենայնիվ, Հայաստանում ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացն ունի մի շարք մարտահրավերներ, այդ թվում՝ ռեսուրսների սահմանափակ լինելը, իրազեկվածության պակասը և խարանը, համակարգված ջանքերի բացակայությունը։

Մինչ օրս տարբեր հետազոտական զեկույցներ և հոդվածներ են հրապարակվել, այդ թվում՝ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից, ապաինստիտուցիոնալացման տարբեր ասպեկտների վերաբերյալ, օրինակ, փոքր խմբային տների համակարգի, հաստատություններում մարդու իրավունքների իրավիճակի կամ ռազմական գործողությունների ժամանակ պաշտպանության վերաբերյալ։ Ավելի շատ ուսումնասիրված է հատկապես երեխաների ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացը, մինչդեռ առկա չէ մեկ համապարփակ հետազոտություն, որը կանդրադառնա հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացին և դրա առանձնահատկություններին, որի վրա կարող է հիմնվել բարեփոխումների նոր փուլը։

Նպատակ և արդյունքներ

Հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացը և դրա հիման վրա մշակել առաջարկություններ, որոնք ուղղված կլինեն Հայաստանում ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացի պլանավորմանը, իրականացմանը և մշտադիտարկմանը։ Մասնավորապես, համագործակցության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրի հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց ապաինստիտուցիոնալացման վերաբերյալ հետազոտական զեկույց։ Զեկույցում պետք է ներկայացված լինեն հետևյալ թեմաները՝ հոգեկան առողջության ծառայությունների պատմական համատեքստը, առկա իրավիճակի վերլուծությունը, հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց ինստիտուցիոնալացմանը նպաստող գործոնները, հաստատության ներսում մարդու իրավունքների խախտումներին նպաստող հանրային քաղաքականության նորմերը և հասարակական (մշակութային) նորմերը, ինստիտուցիոնալացման բացասական հետևանքները, ինստիտուցիոնալ խնամքի համակարգից համայնքահենք այլընտրանքային ծառայությունների անցման անհրաժեշտությունը և դրա հիմնավորումը, ինստիտուցիոնալ ծառայություններից համայնքային ծառայությունների անցումային գործընթացի նկարագրությունը, ապաինստիտուցիոնալացման ռազմավարության անհրաժեշտությունը, ապաինստիտուցիոնալացման գործընթացի խոչընդոտները և նպաստող գործոնները, իրավական հիմքերը և դրանցով պայմանավորված օրենսդրական և քաղաքականության փոփոխությունները, համայքահենք ծառայությունների խթանումը՝ նախատեսվող ծառայությունների տեսակները և նկարագրությունը, մարդկային, ֆինանսական և նյութական միջոցների բաշխումը, իրազեկվածության բարձրացումը և կարողությունների զարգացումը, ինչպես նաև պետական և համայնքային բյուջեների ու բյուջետավորման գործընթացի ուսումնասիրությունը՝ ապաինստիտուցիոնալացման շրջանակներում։

Հետազոտողը պետք է իրականացնի հետևյալ գործողությունները՝

• մշակել հետազոտության ծրագիրը, այդ թվում՝ հետազոտության մեթոդաբանությունը և գործիքները (դիտարկման քարտեր, հարցաթերթեր, հարցազրույց իրականցնելու ուղեցույցներ և այլն),
• հավաքել և վերլուծել հետազոտության համար անհրաժեշտ որակական և քանակական տվյալները, իրականացնել հարցազրույցներ, ուղարկել հարցումներ,
• վերլուծել հավաքած տվյալները և դրանց հիման վրա մշակել հետազոտության նախնական և վերջնական տարբերակները,
• հետազոտության հիման վրա մշակել քաղաքականության փաստաթուղթ և համառոտագիր,
• ներկայացնել հետազոտության արդյունքները շահագրգիռ կողմերին,
• վերջնականցնել հետազոտությունը և քաղաքականության փաստաթուղթը՝ հաշվի առնելով շահագրգիռ կողմերից ստացված դիտարկումները։

Հետազոտության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի հետևյալ փաստաթղթերը՝

• Հետազոտական զեկույց՝ հայերեն լեզվով,
• Զեկույցի համառոտագիր՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով,
• Քաղաքականության փաստաթուղթ (policy paper)՝ հայերեն լեզվով,
• Քաղականության համառոտագիր (policy brief)՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով։

Պահանջվող որակավորում և փորձ

• Բարձրագույն կրթություն (իրավաբանական անձանց դեպքում՝ պատասխանատուների բարձրագույն կրթություն),
• Հետազոտությունների իրականացման առնվազն 5 տարվա աշխատանքային փորձ (իրավաբանական անձանց դեպքում՝ առնվազն 5 տարվա գործունեության հավաստում),
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների և հայաստանյան հիմնախնդիրների վերաբերյալ պատկերացում, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի վերաբերյալ իրազեկվածություն,
• Գրական հայերենի և անգլերենի գերազանց իմացություն։

Հետազոտության տարբեր բաղադրիչների մասով կարող են ներգրավվել տարբեր մասնագետներ։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ հետազոտական թիմինը)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Իրականացված հետազոտության առնվազն 2 օրինակ,
• Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական։

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք ի նկատի ունենալ, որ ծրագիրն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)։ Հետևաբար գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի մարտի 20-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-RSP-RS1-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 01.04.2024-01.11.2024:

Ընտրված ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի հետազոտության իրականացման մանրամասն ժամանակացույցը։

Մատուցված ծառայության համար վճարումներն իրականացվելու են երեք փոխանցումով՝ հետևյալ տրամաբանությամբ՝

• Հետազոտության նախագծումից, մեթոդաբանության և գործիքների մշակումից և երկրորդական տվյալների հավաքագրումից հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը։
• Հետազոտության նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 20%-ը։
• Հետազոտության վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 50%-ը։
  

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ Ապակենտրոնացման նպատակով կազմակերպության ջանքերն ուղղված են քաղաքականությունների մշակմանը, օրենսդրության բարելավմանը և հետազոտությունների իրականացմանը։ Կազմակերպությունը նաև մշտադիտարկում է խնամքի հաստատություններում և հոգեբուժական կենտրոններում մարդու իրավունքների իրավիճակը։ Կազմակերպությունը հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, այդ թվում՝ հոգեբուժական ծառայություններից օգտված կամ օգտվող անձանց, տրամադրում է իրավաբանական օգնություն և սոցիալական դեպքի վարման ծառայություն։

Ծրագրի մասին

Հետազոտությունն իրականացվում է «Իրավունքներ, ծառայություններ և մասնակցություն․ Հայաստանում հոգեկան առողջության համապարփակ շրջանակի խթանում» ծրագրի շրջանակներում։

Ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից՝ Եվրոպական միության աջակցությամբ։

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հոգեկան առողջության ոլորտում իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման ինտեգրմանը` ստեղծելով քաղաքականություն և մեխանիզմներ մատչելի, ներառական և ապացույցների վրա հիմնված հոգեկան առողջության ծառայությունների և Հայաստանում հոգեկան առողջության խնդիրների նկատմամբ հասարակության բարենպաստ վերաբերմունքի համար:

Ծրագրի խնդիրներն են՝

• Մշակել իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության քաղաքականություն և գործիքներ՝ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներին և միջազգային չափանիշներին համապատասխան,
• Իրավունքների վրա հիմնված տեսանկյունից ջատագովել քաղաքականությունների և գործիքների ներդրման և վերանայման ուղղությամբ,
• Վերանայել և կատարելագործել ՀՀ-ում գործող հոգեսոցիալական ծառայությունները,
• Մշակել և փորձարկել հոգեկան առողջության համայնքային նոր ծառայություններ և վաղ նույնականացման մեխանիզմներ ՀՀ-ում,
• Բարձրացնել հասարակության իրազեկվածությունն ու հետաքրքրությունը հոգեկան առողջության խնդիրների վերաբերյալ՝ շեշտը դնելով առկա խարանի և խտրական վերաբերմունքի նվազեցման վրա։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը հրավիրում է ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց ներկայացնելու գնային առաջարկ հետազոտական աշխատանքների իրականացման համար։ Հետազոտությունը վերաբերելու է հոգեկան առողջության ծառայությունների ապակենտրոնացմանը։ 

Ընդհանուր տեղեկություններ թեմայի վերաբերյալ

Հայաստանում հոգեկան առողջության համակարգը զգալիորեն փոփոխվել է վերջին տասնամյակների ընթացքում՝ պայմանավորված Հայաստանի անկախացման հետ։ Հոգեկան առողջության ծառայությունները, մասնավորապես հոգեբուժական ծառայությունները, մատուցվում են ինչպես պետական կառավարման համակարգի մարմինների, այնպես էլ՝ տարածքային կառավարման մարմինների ենթակայությամբ գործող կառույցներում։

Ծառայությունները մեծամասամբ կենտրոնացված են և չեն դիտվում ընդհանուր առողջապության անբաժանելի մաս։ Հոգեկան առողջության ինտեգրումը առողջության առաջնային պահպանման օղակում շարունակում է մարտահրավեր լինել, ինչի հետևանքով ծառայությունները շարունակում են հինականում քիչ հասանելի լինել:

Առկա է նաև հոգեբույժների և հոգեկան առողջության այլ մասնագետների ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ առանձին մարզերում պակաս, ինչը սահմանափակում է համայնքի մակարդակում ծառայությունների մատուցման ներուժը: Պետությունը շարունակում է ներդրումներ կատարել հոգեբուժական հիվանդանոցային օգնության և սպասարկման ուղղությամբ։ Վերջին տարիներին նկատվում են հոգեբուժական ծառայությունների մասնավորեցման աճող միտումներ, ինչը կարող է փոխել համակարգի կառուցվածքը։

Ապակենտրոնացումը որոշումների կայացումն ու ռեսուրսների բաշխումն է ոչ թե կենտրոնական իշխանության, այլ՝ համայնքային կառավարման մարմինների կողմից՝ տալով ավելի ճկուն, արագ և կարիքներին համապատասխան որոշումների կայացման հնարավորություն։ Միաժամանակ, ծառայությունները կենտրոնացված չեն մեկ կամ մի քանի հաստատությունում․ յուրաքանչյուր համայնք կարող է մատուցել իր բնակիչների կարիքներին համապատասխան ծառայություններ։ 

Ուսումնասիրությունների համաձայն` ապակենտրոնացման գործընթացը կարող է հանգեցնել այնպիսի դրական արդյունքի, ինչպիսիք են՝

• բարելավված հասանելիությունը,
• վաղ հայտնաբերումը և միջամտությունը, շարունակական կարիքի բավարարման դյուրացումը,
• հիվանդանոցային ծառայությունների անհրաժեշտության նվազեցումը և գերբնակեցման բացառումը,
• ծառայություններից օգտվողների ավելի մեծ մասնակցությունը ծառայությունների պլանավորման և մատուցման գործում.
• ծառայությունների ճկունությունը և հարմարվողականությունը տեղական կարիքներին.
• տեղական մակարդակում ընդլայնված համագործակցությունը և հոգեկան առողջության ավելի ամբողջական մոտեցումը.
• պատասխանատու տեղական կառավարումը, այդ թվում՝ ռեսուրսների արդյունավետ բաշխումը, և այլն։

Մինչ օրս տարբեր հետազոտական զեկույցներ և հոդվածներ են հրապարակվել առողջապահական ծառայությունների ապակենտրոնացման վերաբերյալ, սակայն դրանք ընդհանրական են և (կամ) չեն անդրադառնում հոգեկան առողջության ծառայությունների ապակենտրոնացման գործընթացին և դրա առանձնահատկություններին։

Նպատակ և արդյունքներ

Հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել հոգեկան առողջության ծառայությունների ապակենտրոնացման գործընթացը և դրա հիման վրա մշակել առաջարկություններ, որոնք ուղղված կլինեն Հայաստանում ապակենտրոնացման գործընթացի պլանավորմանը, իրականացմանը և մշտադիտարկմանը։ Մասնավորապես, համագործակցության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրի հոգեկան առողջության ծառայությունների ապակենտրոնացման վերաբերյալ հետազոտական զեկույց։ Զեկույցում պետք է ներկայացված լինեն հետևյալ թեմաները՝ հոգեբուժական ծառայությունների նկարագրությունը Հայաստանում, հոգեբուժական ծառայությունների կենտրոնացմանը նպաստող գործոնները, կենտրոնացված ծառայությունների բացասական ազդեցությունը, ապակենտրոնացման գործընթացի անհրաժեշտությունը, խոչընդոտները և նպաստող գործոնները, ապակենտրոնացման ազդեցությունը հոգեբուժական ծառայությունների հասանելիության և որակի վրա, ապակենտրոնացման գործընթացի իրավական հիմքերը և դրանցով պայմանավորված օրենսդրական և քաղաքականության հնարավոր փոփոխությունները, հոգեբուժական ծառայությունների մասնավորեցման միտումը, դրա ազդեցությունը ծառայություններից օգտվողների կյանքի որակի վրա, ապակենտրոնացման գործընթացի բաղադրիչների ուսումնասիրությունը, այդ թվում՝ կառավարման, վերահսկողության, բյուջետավորման և ծառայությունների մատուցման տեսանկյունից և ինտեգրումը առողջապահական համակարգում։

Հետազոտողը պետք է իրականացնի հետևյալ գործողությունները՝

• մշակել հետազոտության ծրագիրը, այդ թվում՝ հետազոտության մեթոդաբանությունը և գործիքները (դիտարկման քարտեր, հարցաթերթեր, հարցազրույց իրականցնելու ուղեցույցներ և այլն),
• հավաքել և վերլուծել հետազոտության համար անհրաժեշտ որակական և քանակական տվյալները, իրականացնել հարցազրույցներ, ուղարկել հարցումներ,
• վերլուծել հավաքած տվյալները և դրանց հիման վրա մշակել հետազոտության նախնական և վերջնական տարբերակները,
• հետազոտության հիման վրա մշակել քաղաքականության փաստաթուղթ և համառոտագիր,
• ներկայացնել հետազոտության արդյունքները շահագրգիռ կողմերին,
• վերջնականցնել հետազոտությունը և քաղաքականության փաստաթուղթը՝ հաշվի առնելով շահագրգիռ կողմերից ստացված դիտարկումները։

Հետազոտության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի հետևյալ փաստաթղթերը՝

• Հետազոտական զեկույց՝ հայերեն լեզվով,
• Զեկույցի համառոտագիր՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով,
• Քաղաքականության փաստաթուղթ (policy paper)՝ հայերեն լեզվով,
• Քաղականության համառոտագիր (policy brief)՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով։

Պահանջվող որակավորում և փորձ

• Բարձրագույն կրթություն (իրավաբանական անձանց դեպքում՝ պատասխանատուների բարձրագույն կրթություն),
• Հետազոտությունների իրականացման առնվազն 5 տարվա աշխատանքային փորձ (իրավաբանական անձանց դեպքում՝ առնվազն 5 տարվա գործունեության հավաստում),
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների և հայաստանյան հիմնախնդիրների վերաբերյալ պատկերացում, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի վերաբերյալ իրազեկվածություն,
• Գրական հայերենի և անգլերենի գերազանց իմացություն։

Հետազոտության տարբեր բաղադրիչների մասով կարող են ներգրավվել տարբեր մասնագետներ։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) (իրավաբանական անձանց և ֆիզիկական անձանցից բաղկացած խմբերի դեպքում՝ ամբողջ հետազոտական թիմինը)
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Իրականացված հետազոտության առնվազն 2 օրինակ,
• Իրավաբանական անձանց դեպքում նաև գործունեության մասին տեղեկություններ, գրանցման վկայական։

Իրավաբանական անձանց խնդրում ենք ի նկատի ունենալ, որ ծրագիրն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ)։ Հետևաբար գնային առաջարկը պետք է ներկայացնել առանց ԱԱՀ։

Ֆիզիկական անձանց դեպքում խրախուսվում է այլ մասնագետների հետ համատեղ դիմում հայտերի ներկայացումը, ինչը պետք է արտացոլված լինի ինչպես գնային առաջարկում, այնպես էլ մյուս փաստաթղթերում։

Ոչ ամբողջական հայտերի դեպքում հայտատուները կստանան մեկ աշխատանքային օրում այն լրացնելու ծանուցում։ Ժամկետի ավարտից հետո ներկայացված կամ լրացված հայտերը չեն դիտարկվի։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ.-ի մարտի 20-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «DRA-RSP-RS2-2024»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծառայության մատուցման և վճարման ժամանակացույց

Ծառայության մատուցման ժամանակահատվածն է՝ 01.04.2024-01.11.2024:

Ընտրված ծառայություն մատուցողը պետք է ներկայացնի հետազոտության իրականացման մանրամասն ժամանակացույցը։

Մատուցված ծառայության համար վճարումներն իրականացվելու են երեք փոխանցումով՝ հետևյալ տրամաբանությամբ՝

• Հետազոտության նախագծումից, մեթոդաբանության և գործիքների մշակումից և երկրորդական տվյալների հավաքագրումից հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 30%-ը,
• Հետազոտության նախնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 20%-ը,
• Հետազոտության վերջնական տարբերակը տրամադրելուց հետո՝ Ծառայության համար նախատեսված գումարի 50%-ը։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրավունք է վերապահում պահել վճարման ամբողջ կամ մի մասը, եթե կատարողականը բավարար չէ, արդյունքները թերի են կամ խախտվել են ժամկետները:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։ Ապակենտրոնացման նպատակով կազմակերպության ջանքերն ուղղված են քաղաքականությունների մշակմանը, օրենսդրության բարելավմանը և հետազոտությունների իրականացմանը։ Կազմակերպությունը նաև մշտադիտարկում է խնամքի հաստատություններում և հոգեբուժական կենտրոններում մարդու իրավունքների իրավիճակը։ Կազմակերպությունը հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, այդ թվում՝ հոգեբուժական ծառայություններից օգտված կամ օգտվող անձանց, տրամադրում է իրավաբանական օգնություն և սոցիալական դեպքի վարման ծառայություն։

Ծրագրի մասին

Հետազոտությունն իրականացվում է «Իրավունքներ, ծառայություններ և մասնակցություն․ Հայաստանում հոգեկան առողջության համապարփակ շրջանակի խթանում» ծրագրի շրջանակներում։

Ծրագիրն իրականացվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի և Հոգեկան առողջության հայկական ասոցիացիայի կողմից՝ Եվրոպական միության աջակցությամբ։

Ծրագրի նպատակն է աջակցել հոգեկան առողջության ոլորտում իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման ինտեգրմանը` ստեղծելով քաղաքականություն և մեխանիզմներ մատչելի, ներառական և ապացույցների վրա հիմնված հոգեկան առողջության ծառայությունների և Հայաստանում հոգեկան առողջության խնդիրների նկատմամբ հասարակության բարենպաստ վերաբերմունքի համար:

Ծրագրի խնդիրներն են՝

• Մշակել իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության քաղաքականություն և գործիքներ՝ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներին և միջազգային չափանիշներին համապատասխան,
• Իրավունքների վրա հիմնված տեսանկյունից ջատագովել քաղաքականությունների և գործիքների ներդրման և վերանայման ուղղությամբ,
• Վերանայել և կատարելագործել ՀՀ-ում գործող հոգեսոցիալական ծառայությունները,
• Մշակել և փորձարկել հոգեկան առողջության համայնքային նոր ծառայություններ և վաղ նույնականացման մեխանիզմներ ՀՀ-ում,
• Բարձրացնել հասարակության իրազեկվածությունն ու հետաքրքրությունը հոգեկան առողջության խնդիրների վերաբերյալ՝ շեշտը դնելով առկա խարանի և խտրական վերաբերմունքի նվազեցման վրա։

Զեկույցում ընդգծվում է Լաչինի միջանցքի շրջափակման և տեղահանության գործընթացում հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող անձանց մարդու իրավունքների խախտման փաստը։ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ից Մուշեղ Հովսեփյանը Հայաստան այցի ժամանակ հանդիպել էր հանձնակատարի հետ՝ ներկայացնելով հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց իրավունքների և շրջափակման ազդեցության վերաբերյալ մեր դիտարկումները:

Հանձնակատարը զեկույցում ընդգծում է հոգեկան առողջության ծառայությունների անհրաժեշտությունը՝ նշելով. «Հաշվի առնելով փախստականների՝ շրջափակման ժամանակ և Հայաստան տեղահանումից հետո փորձը՝ ակնհայտ է նաև հոգեկան առողջության և բժշկական ծառայությունների ավելացման անհրաժեշտությունը: Սա ներառում է բոլոր նրանց, ովքեր տրավմաներ են ստացել, վիրավորվել կամ ում առողջական վիճակը զգալիորեն վատացել է այդ ժամանակահատվածում այնպիսի պատճառներով, ինչպիսիք են դեղերի բացակայությունը և (կամ) թերսնումը»։

Ինչ վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղում (Արցախում) իրավիճակին, հանձնակատարը նշում է.«[Հանձնակատարին] Ադրբեջանի իշխանությունները տեղեկացրել են, որ տարածաշրջանում շատ քիչ էթնիկ հայեր են մնացել, հիմնականում տարեցներ, առողջական վատ վիճակի պատճառով ճանապարհորդել չկարողացող մարդիկ, հաշմանդամություն ունեցող անձինք կամ ճանապարհորդելու միջոցներ չունեցող անձինք»:

Հանձնակատարը էական մտահոգություններ է հայտնել հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց ինստիտուցիոնալացման վերաբերյալ. «Այս առումով հանձնակատարն իր մտահոգությունն է հայտնել, որ խոցելի փախստականները հայտնվել են ինստիտուցիոնալացված միջավայրերում հայտնվելու մեծ վտանգի ներքո: Նա տեղեկացել է, օրինակ, որ հաշմանդամություն ունեցող որոշ անձինք և տարեցներ, ովքեր անկախ էին ապրում Ղարաբաղի տարածաշրջանում (օրինակ՝ ընտանիքի աջակցությամբ) տեղավորվել են Հայաստանի պետական հաստատություններում։ Հանձնակատարը նախկինում անդրադարձել է Հայաստանում հաշմանդամություն ունեցող անձանց, տարեցների և երեխաների ինստիտուցիոնալացման՝ մարդու իրավունքների վրա ունեցած հետևանքներին: Թեև նա լիովին գիտակցում է բոլոր մակարդակներում Հայաստանի իշխանությունների առջև ծառացած մարտահրավերներն այդ խմբերին օգնություն տրամադրելու առումով, նա կոչ է անում նրանց զգոն լինել և գործադրել բոլոր հնարավոր ջանքերը՝ կանխելու այդ մարդկանց նոր իրավիճակի հետ կապված ռիսկերը: Հանձնակատարը քննարկել է կառավարության կողմից նախատեսվող որոշ քայլեր՝ կապված առավել ապաինստիտուցիոնալ մոտեցման որդեգրման հետ։ Կարևոր է շարունակել և արագացնել ապաինստիտուցիոնալացման բարեփոխումները Հայաստանում, հատկապես Ղարաբաղի տարածաշրջանից տեղահանված խոցելի անձանց հետ կապված»։ 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի մեկ այլ կարևոր առաջարկ, որը տեղ է գտել հանձնակատարի զեկույցում, ընդգծում է տեղահանված անձանց ներգրավելու կարևորությունը նրանց վրա ազդող որոշումների կայացմանը: Զեկույցում ասվում է. «Բացի այդ, կարևոր է խորհրդակցել Ղարաբաղի տարածաշրջանից փախստականների հետ իրենց վրա ազդող ցանկացած գործողության վերաբերյալ, և որ նրանք կարողանան ակտիվորեն մասնակցել իրենց վրա ազդող ցանկացած որոշում կայացնելուն»:

Ամբողջական զեկույցը հասանելի է անգլերենով Եվրոպայի խորհրդի պաշտոնական կայքում՝ 

Ընթերցել զեկույցը

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Բացահայտել հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված 30 անձի աջակցող տեխնոլոգիաների կարիքը 

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայությունները պետք է մատուցվեն հունվարի 20-ից փետրվարի 20-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

1. Գնահատել հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված 30 անձի կարիքները և բացահայտել աջակցող տեխնոլոգիաների նրանց կարիքը և նախընտրությունը, այդ թվում՝ սնվելու և հագնվելու գործունեության հետ կապված.
2. Գնահատման արդյունքների հիման վրա կազմակերպությանը և անձին ներկայացնել առաջարկների ցանկ, այդ թվում՝ աջակցող տեխնոլոգիաների ցանկը, որը կբարելավի անձի անկախությունը և կյանքի որակը։ 

Ակնկալվող արդյունքը

Հաշմանդամություն ունեցող 30 անձի վերաբերյալ անհատական առաջարկների, այդ թվում՝ աջակցող տեխնոլոգիաների ցանկ։

Պահանջվող որակավորում

Ֆիզիկական անձանց դեպքում՝

• Բարձրագույն մասնագիտական կրթություն
• Առնվազն 2 տարվա մասնագիտական աշխատանքային փորձ 
• Աջակցող տեխնոլոգիաների վերաբերյալ բարձր իրազեկվածություն
• Հաշմանդամության՝ մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցում և հավասարության արժեքի բարձր գիտակցում
• Գրական հայերենի գերազանց իմացություն, անգլերենի իմացությունը ցանկալի է

Իրավաբանական անձանց դեպքում՝

• Առնվազն 2 տարվա գործունեություն և մասնագիտական կազմի համապատասխանություն ֆիզիկական անձանց ներկայացվող պահանջներին

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) կամ կազմակերպության գործունեության մասին տեղեկություններ և անձնակազմի ինքնակենսագրականները,
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող մասնագետների կողմից առաջարկի ներկայացումը։ Այլ հավասար պայմանների դեպքում նախապատվությունը կտրվի Արցախից բռնի տեղահանված մասնագետներին։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2024 թ. հունվարի 17-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «STRIVE/OT/24»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Անկախություն ու արժանապատվություն առօրյա կյանքում՝ աջակցող սարքերի միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագրի իրականացման համար։ 

Ծրագիրն իրականացվում է «Ձգտում ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (Strive) ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորվում Է Եվրոպական միության կողմից։ Այն իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան (NEF Belgium)՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների՝ «Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ, «Բլեջան» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ, «Վիննեթ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:

Վայրը՝ Երևան, Հայաստան

Դիմելու վերջնաժամկետ՝ Բաց է մինչև համալրումը

Աշխատանքի մեկնարկը՝ Հունվարի 1, 2024

Պաշտոն՝ Ծրագրի համակարգող

Պաշտոնի նկարագրություն. Ծրագրի համակարգողն ուղղակիորեն աշխատում է ծրագրերի ղեկավարի հետ և աջակցում է նրան ծրագրերի կառավարման և իրականացման տարբեր փուլերում: 

Պարտականություններ.

Ծրագրերի համակարգողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Աջակցել ծրագրերի աշխատանքային պլանների մշակմանը, ներառյալ ժամանակացույցի սահմանումը, նպատակների սահմանումը և անհրաժեշտ ռեսուրսների որոշումը.
• Համակարգել ծրագրերի ամենօրյա գործառնական ասպեկտները, թիմերի համակարգումը, ծրագրերի ժամանակացույցին համապատասխան գործողությունների ապահովումը.
• Մշտադիտարկել ծրագրերի բյուջեները, ծախսերի վերահսկողությունը և ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման հարցում աջակցությունը
• Հեշտացնել ծրագրերի թիմի ներսում և արտաքին շահագրգիռ կողմերի հետ հաղորդակցությունը, այդ թվում՝ առաջընթացի հաշվետվությունների, հանդիպման արձանագրությունների և այլ համապատասխան փաստաթղթերի պատրաստումը և տարածումը.
• Համագործակցել ծրագրերի շահագրգիռ կողմերի, ներառյալ ծրագրերի շահառուների և գործընկերների հետ՝ ապահովելու նրանց կարիքներն ու ակնկալիքները.
• Աջակցել ծրագրերի արդյունքների մշտադիտարկմանը և գնահատմանը տվյալների հավաքման և վերլուծության միջոցով.
• Ապահովել ծրագրերի համապատասխանությունը ինչպես ներքին քաղաքականություններին և ընթացակարգերին, այնպես էլ օրենսդրական և ֆինանսավորող կազմակերպության կանոնակարգերին.
• Աջակցել ծրագրերի ռեսուրսների կառավարմանը, ներառյալ մարդկային ռեսուրսները, նյութերը և սարքավորումները.
• Նպաստել ծրագրերի անձնակազմի և կամավորների վերապատրաստման և զարգացման աշխատանքներին` բարձրացնելով ծրագրերին առնչվող նրանց հմտություններն ու գիտելիքները.
• Ներգրավել ջատագովության ջանքերին՝ ծրագրերի նպատակներն ու ՀԿ-ի առաքելությունն առաջ տանելու համար.
• Ապահովել ծրագրերի մասնակիցների և շահագրգիռ այլ կողմերի հետադարձ կապը՝ օգտագործելով այս տեղեկություններն ապագա ծրագրերում բարելավումներ անելու համար:

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն.
• Ծրագրերի կառավարման և (կամ) հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով աշխատանքային առնվազն երկու տարվա փորձ.
• Կազմակերպչական և ժամանակի կառավարման հմտություններ.
• Հայերեն և անգլերենեի հաղորդակցման գերազանց կարողություն, ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր.
• Microsoft Office Suite-ի իմացություն (Word, Excel, PowerPoint).
• Որպես թիմի մաս՝ ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ համատեղ աշխատելու ունակություն.
• Նվիրում կազմակերպության առաքելությանը և արժեքներին:

Նախընտրելի որակավորումներ.

• Հոգեկան առողջության ոլորտում ծրագրերի համակարգման փորձ.
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների բարձր գիտակցում։

Աշխատանքային պայմանավորվածություն. Աշխատանքի վայրը Երևանում է։ Այս պաշտոնը հեռավար չէ: 

Հավասար հնարավորությունների և ներառման հայտարարություն. Կազմակերպությունը նպաստում է բազմազանությանը և ներառմանը և ողջունում է բոլոր որակավորված անձանց դիմումները՝ անկախ ռասայից, մաշկի գույնից, կրոնից, սեռից, սեռական կողմնորոշումից, գենդերային ինքնությունից, ազգությունից, տարիքից, հաշմանդամությունից կամ հաշմանդամության տեսակից կամ որևէ այլ հատկանիշից, որը պաշտպանված է ՀՀ օրենսդրությամբ։ 

Խելամիտ հարմարեցումներ. Կազմակերպությունը պարտավորվում է խելամիտ հարմարեցումներ ապահովել հաշմանդամություն ունեցող հայտատուներին: Եթե հայտի կամ հարցազրույցի ընթացքում հարմարեցման կարիք ունեք, խնդրում ենք կապ հաստատել մեզ հետ info@dra.am հասցեով։

Ինչպես դիմել. Հետաքրքրված թեկնածուներին հրավիրում ենք իրենց ինքնակենսագրականը (CV) կամ ուղեկցող նամակը ներկայացնել info@dra.am էլ. փոստին։ Խնդրում ենք նամակի թեմայի տողում նշել «Ծրագրի համակարգող» բառերը: Ընտրված թեկնածուների հետ կապ կհաստատվի 2 աշխատանքային օրվա ընթացքում։

Խնդրում ենք հայտարարության հետ կապված հարցեր չուղղել կազմակերպության աշխատակազմին՝ խուսափելու շահերի բախման իրավիճակներից։ 

Փորձագիտական ծառայության նպատակը
Ծառայություններ մատուցողը պետք է մշակի հետազոտություն մեթոդաբանությունը, իրականացնի տվյալների հավաքագրումը և տվյալների վերլուծությունը։ 

Աշխատանքի ծավալը
Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Մշակել հետազոտության մեթոդաբանությունը,
• Իրականացնել դաշտային աշխատանքը՝ տվյալների հավաքումը,
• Վերլուծել տվյալները և տրամադրել զեկույցի նախնական տարբերակը։  

Ակնկալվող արդյունքը

Համագործակցության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրի հաշմանդամություն ունեցող անձանց համայնքային մասնակցության վրա՝ հանրային տարածքների  ունեցած ազդեցության վերաբերյալ հետազոտական զեկույց։

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն (ընկերությունների դեպքում՝ պատասխանատուների բարձրագույն կրթություն)
• Հետազոտությունների իրականացման առնվազն 5 տարվա աշխատանքային փորձ (ընկերությունների դեպքում՝ առնվազն 5 տարվա գործունեության հավաստում)
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների և հայաստանյան հիմնախնդիրների վերաբերյալ պատկերացում, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի վերաբերյալ իրազեկվածություն.
• Գրական հայերենի գերազանց իմացություն։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) կամ կազմակերպության գործունեության մասին տեղեկություններ,
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2023 թ.նոյեմբերի 24-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «Ծառայությունների մատուցում»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Ծրագիրն իրականացվում է Counterpart International Representative office in Armenia (Counterpart) / Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլ հայաստանյան ներկայացուցչության (Քաունթերփարթ) հետ համատեղ  «Գործուն քաղաքացիական հասարակություն» (ԳՔՀ) ծրագրի շրջանակներում, որը ֆինանսավորվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) կողմից։

Ծրագրի նպատակն է խթանել հաշմանդամություն ունեցող համայնքի ներգրավվածությունը համընդհանուր ձևավորված հանրային պարկերի մշակման և իրականացման միջոցով:

• Հայտնաբերել սոցիալական աջակցության կարիք ունեցող հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց, նրանց ընտանիքներին և աջակցել նրանց սոցիալական ծառայություններ ստանալու հարցում.
• Իրականացնել նախնական և շարունակական գնահատումներ՝ բացահայտելու հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց կարիքները, ուժեղ կողմերը և մարտահրավերները.
• Մշակել և թարմացնել սոցիալական աջակցություն ստացողի անհատական ծրագիրը՝ ապահովելով անձի իրազեկ համաձայնությունը և աջակցող ցանցի ներգրավվածությունը.
• Բացահայտել և քարտեզագրել համայնքում հասանելի ռեսուրսները.
• Օգտագործել տվյալ տարածաշրջանում առկա աջակցող ցանցը` սոցիալական անհատական ծրագիրն իրականացնելու նպատակով. 
• Կատարել տնային այցելություններ, անհրաժեշտության դեպքում ուսումնասիրելու սոցիալական աջակցություն ստանալու նպատակով դիմած անձանց (ընտանիքների) սոցիալական և նյութական պայմանները. 
• Համակարգել սոցիալական անհատական ծրագրով նախատեսված միջոցառումների իրականացումը, կազմակերպել խմբային (բազմամասնագիտական) քննարկումներ և ուղղորդել սոցիալական աջակցություն ստացողին տարբեր մասնագիտացված կազմակերպություններ.
• Ստանձնել միջնորդի դեր տարբեր կազմակերպությունների միջև` ապահովելով կազմակերպությունների միջև համագործակցությունը և տեղեկատվության փոխանակումը, ինչպես նաև սոցիալական աջակցություն ստացողի օրինական շահերի պաշտպանության առաջնային դերը. 
• Անհրաժեշտության դեպքում ուղեկցել անձանց տարբեր պետական մարմիններ և աջակցել դիմումների, բողոքների և այլ փաստաթղթերի ձևակերպման ժամանակ.
• Պահպանել մատուցված ծառայությունների, ծառայություն ստացած անձանց և աշխատանքների արդյունքում ձեռք բերված արդյունքների մասին մանրամասն գրանցամատյան, ապահովել դեպքերի ամբողջական փաստաթղթավորումը.
• Պատրաստել ամսական հաշվետվություն, որոնցում կամփոփվեն արձանագրված հիմնական մարտահրավերները, սոցիալական աշխատողի կարիքները և առաջարկները.
• Ներկայացնել առաջարկություններ սոցիալական աջակցության ծրագրերի ձևավորման և դրանց կատարելագործման վերաբերյալ.
• Համագործակցել ծրագրային թիմի և կազմակերպության աշխատակազմի հետ՝ բացահայտելու ընթացիկ հիմնական մարտահրավերները և արձագանքի հնարավոր ձևերը.
• Մասնակցել կազմակերպության կամ այլ կառույցների կարողությունների զարգացման դասընթացներին և հանդիպումներին.
• Կատարել պաշտոնից ենթադրվող այլ պարտականություններ։

Պահանջվող որակավորումներ և փորձ՝

Դիմողը պետք է ունենա՝

1. «Սոցիալական աշխատանքի» բարձրագույն մասնագիտական կրթություն, կամ
2. Այլ մասնագիտությամբ բարձրագույն կրթություն ունեցող և «Սոցիալական աշխատանք» մասնագիտության հատուկ ուսուցման դասընթացներ ավարտած, համապատասխան վկայական ստացած անձը, որն ունի սոցիալական ոլորտի աշխատանքի առնվազն մեկ տարվա փորձ:

Արցախյան բարբառի և հայերեն ժեստերի լեզվի իմացությունը կդիտվի որպես առավելություն։

Այլ պայմաններ
Աշխատանքը կես դրույքով է։ Պայմանագիրը նախատեսվում է կնքել վեց ամսով՝ երկարացման հնարավորությամբ։

Կազմակերպության գրասենյակը գտնվու է Երևանում՝ Գր. Լուսավորչի փ., 12։ Աշխատանքը որոշ օրերի կարող է իրականացվել հեռավար։
Կազմակերպությունն առաջարկում է ճկուն աշխատանքային գրաֆիկ։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն ինքնակենսագրական (CV) (հայերեն կամ անգլերեն) մինչև 2023 թ. նոյեմբերի 26-ը (ներառյալ) գրելով info@dra.am էլեկտրոնային փոստի հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «Սոցիալական աշխատող»:
Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Պատկերի նկարագրություն տեսողության խնդիրներ ունեցող անձանց համար - Պատկերի ձախ կեսում թարգմանիչն է, իսկ աջ կեսում՝ հեռախոս, որի էկրանին երևում է դիմելու ընթացքը։ Տեսանյութն ունի նաև ենթագրեր։ Այն անձայն է, քանի որ տեսանյութի հիմնական նպատակը հայերեն ժեստերի լեզվով ներկայացնելն է։

Տեսանյութի տեքստային տարբերակը՝ 

«Այս տեսանյութը Արցախից տեղահանված բոլոր մարդկանց համար է։ Եթե դեռ չեք դիմել 40,000 և 10,000 դրամ աջակցության ծրագրին, ապա առաջարկում ենք շարունակել դիտելը տեսանյութը։ 

40,000 դրամը տրամադրվում է նոյեմբեր և հաջորդ ամիսներին բնակարանի վարձակալության համար, իսկ 10,000 դրամը՝ կոմունալ ծախսերի համար։  Կողքին կարող եք տեսնել, թե ինչպես հեռախոսով կարող եք դիմել այս ծրագրին։ 

Առաջին հերթին պետք է մտնել rent.socservice.am կայքը։

Բացված էջում պետք է հերթով լրացնել տվյալները։ Սկզբում լրացնում եք անձնագրի համարը։ Եթե ունեք նույնականացման քարտ, ապա կարող եք լրացնել դրա համարը կամ ետևի էջում առկա թվերը, որն այլ կերպ անվանում են հանրային ծառայության համարանիշը։

Հաջորդ տողում լրացնում եք հայերեն տառերով Ձեր անունն ու ազգանունը։ Դրանից հետո սեղմում եք կանաչ կոճակը։ Եթե դուք այս ծրագրից օգտվելու իրավունք ունեք, ապա համակարգը ավտոմատ կճանաչի Ձեր տվյալները ու կարող եք շարունակել մյուս տվյալները լրացնելը։ 

Պետք է հետո լրացնել հեռախոսի համարը և էլեկտրոնային փոստի հասցեն՝ մեյլը։ 

Եթե համակարգը ճանաչի Ձեր տվյալները, փաստաթղթի տեսակն ու համարը ավտոմատ կլրացվեն։ 

Հաջորդ տողում պետք է լրացնեք, թե որտեղ եք հիմա ապրում։ Սկզբում նշում եք մարզը, համայնքը, բնակավայրը։ «Փողոց» տողում գրում եք Ձեր փողոցի անվանումը։ «Կառույցի տեսակ» տողում պետք է ընտրեք տեսակը՝ առանձնատուն է, թե բնակարան։ Եթե առաջին երկու տարբերակները չեն, նշեք «այլ» տարբերակը։

«Կառույցի համար» տողում պետք է նշեք, օրինակ, բնակարանի համարը։ 

«Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» տողում պետք է գրեք այն թվերը, որոնցով լույսի վարձն եք վճարում։ Դա յոթ նիշանոց համար է։ 

«Կա՞ն արդյոք նույն հասցեում բնակվող այլ մարդիկ» հարցին եթե պատասխանում եք «այո», բացվում է մի պատուհան, որտեղ պետք է լրացնեք Ձեր ընտանիքի անդամի տվյալները։ Այս բաժնում պետք է նշեք այդ մարդկանց հետ ձեր ազգակացական կապը։ Օրինակ՝ Ձեզ հետ ապրողը ձեր ծնողն է, թե այլ մարդ է։ 

Եթե մենակ եք ապրում և նշել եք «ոչ», ուրեմն կանցնեք հաջորդ հարցին։ Հաջորդ հարցը վերաբերում է Ձեր անձնական տվյալներին։ Եթե ընտրեք «համաձայն եմ» տարբերակը, Ձեր տվյալները նախարարությունը կկարողանա տալ այլ կազմակերպությունների, որոնք հնարավոր է աջակցություն ցուցաբերեն հետագայում։

Վերջին գործողությունը «հաստատում եմ» կոճակը սեղմելն է։ Վերջում էկրանին կգրվի, որ դիմումը հաջողությամբ ընդունվել է։

ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մինչև 18 տարեկան երեխայի համար դիմումը պետք է լրացնի ծնողը։ 

Աստղանիշով նշված տողերում տվյալների մուտքագրումը պարտադիր է։

Այս տեսանյութը ստեղծել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը։ Եթե դժվարանում եք ինքնուրույն լրացնել, կարող եք դիմել կազմակերպության օգնությանը՝ գրելով Ֆեյսբուքով կամ Whatsapp-ին կամ Viber-ին +374 77 400 350: 

Եթե ունեք իրավաբանական խորհրդատվության կարիք, այդ դեպքում ևս կարող եք դիմել»։ 

Ձեռնարկը պատրաստվել է միջազգային լավագույն փորձի և համապատասխան գրականության ուսումնասիրության հիման վրա և պարունակում է գործնական խորհուրդներ և առաջարկներ հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ հարգալից և արդյունավետ համագործակցելու նպատակով:

Ձեռնարկն ընթերցելիս պետք է նկատի ունենալ, որ այս խորհուրդները կարող են օգտակար լինել դեպքերի մեծ մասում, բայց ոչ բոլոր դեպքերում։

Ձեռնարկը պատրաստվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագրի շրջանակում։ Ծրագիրն իրականացվում է «Ձգտում ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (Strive) ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորվում Է Եվրոպական միության կողմից։ Այն իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան (NEF Belgium)՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների՝ «Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ, «Բլեջան» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ, «Վիննեթ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:

Ձեռնարկը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը, և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները:

Ընթերցել ձեռնարկը

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Այդ առիթով երեկ՝ հոկտեմբերի 17-ին, կազմակերպությունը բաց նամակով դիմել է միջազգային հանրությանը (Միավորված ազգերի կազմակերպության Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարին և Եվրոպական միությանը) և Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարություններին։

Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումը կոչ է արել բոլոր դերակատարներին ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի ճգնաժամից տուժած հաշմանդամություն ունեցող անձանց պաշտպանությունն ու անվտանգությունը, այդ թվում՝ հարգել.

• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայով, մասնավորապես՝ ռիսկային իրավիճակների և արտակարգ հումանիտար իրավիճակների վերաբերյալ 11-րդ հոդվածով նախատեսված իրենց պարտավորությունները,
• Հակամարտությունների ժամանակ հաշմանդամություն ունեցող անձանց պաշտպանության մասին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2475 (2019) բանաձևը,
• Միջազգային մարդասիրական իրավունքը, փախստականների միջազգային իրավունքը և մարդասիրական սկզբունքները:

Մեկնաբանելով իրավիճակը՝ Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումի նախագահ Յանիս Վարդակաստանիսն ասել է. «Հաշմանդամություն ունեցող անձինք, որոնք Լեռնային Ղարաբաղում են կամ փախչել են Լեռնային Ղարաբաղից, լքվելու, բռնության և նույնիսկ մահվան մեծ վտանգի տակ են: Նրանք չեն կարող անտեսվել, և այդ պատճառով մենք կոչ ենք անում կառավարություններին և օգնություն ցուցաբերող գործակալություններին կատարել իրենց պարտականությունները և ապահովել, որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք լիարժեք պաշտպանված լինեն, ստանան աջակցություն և ներգրավվեն որոշումների կայացման բոլոր գործընթացներում»։

Բաց նամակի ամբողջական տարբերակը կարող եք գտնել այստեղ՝

Բաց նամակը հայերեն

Բաց նամակն անգլերեն

Բաց նամակը հասանելի է Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումի կայքում։ Նամակն այլ՝ մատչելի ձևաչափերով ստանալու համար խնդրում ենք կապ հաստատել info@dra.am էլ. փոստի հասցեով։ 

-

Հաշմանդամության եվրոպական ֆորումը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպությունների հովանոցային կազմակերպություն է։ Այն 1996 թվականից ջատագովություն է իրականացում եվրոպական տարբեր կառույցներում, այդ թվում՝ Եվրոպական խորհրդարանը, Եվրոպական հանձնաժողովը և ԵՄ խորհուրդը։ Կազմակերպությանը Հայաստանի Հանրապետությունից անդամակցում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն։

Այնուամենայնիվ, հոգեկան առողջության մասին օրենքները դեռևս չեն կարողանում լուծել խտրականության արմատացած խնդիրները և ապահովել մարդու բոլոր իրավունքները, ներառյալ հոգեկան առողջության հաստատություններում: Այս հարցերում երկրներին աջակցելու նպատակով Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը և Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը համատեղ մշակել են «Հոգեկան առողջություն, մարդու իրավունքներ և օրենսդրություն. ուղղորդում և պրակտիկա» վերնագրով հրապարակումը:

Ուղեցույցն ուրվագծում է իրավական այն դրույթները, որոնք անհրաժեշտ են ապաինստիտուցիոնալացումը խթանելու, որակյալ, անձակենտրոն և համայնքահենք հոգեկան առողջության ծառայությունների մատչելիությունն և բոլոր մարդկանց գործունակության իրավունքն ապահովելու համար:

Ուղեցույցն անդրադառնում է հարցերի, ինչպիսիք հոգեկան առողջության ոլորտում հարկադրանքի դադարեցումն է, ճգնաժամային իրավիճակներում աջակցությունը։  Այն առաջարկում է քայլեր՝ ուղղված հոգեկան առողջության ծառայությունների ստեղծմանը, որոնք հարգում են մարդու արժանապատվությունը և համապատասխանում են մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշներին: 

Ուղեցույցի մշակմանն իր համեստ ներդրումն է ունեցել նաև «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն, որի մասին նշում առկա է նաև հրապարակման մեջ։

Ուղեցույցը հասանելի է անգլերենով։

Ընթերցել

Գաղափարները կարող են օգտակար լինել հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող կազմակերպություններին, ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններին և նախաձեռնություններին։ Բոլորն ազատորեն կարող են օգտագործել այս գաղափարներն՝ աջակցելու հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց։

Մենք ակնկալում ենք, որ ՀՀ կառավարությունը և դոնոր կազմակերպությունները կաջակցեն տարբեր կազմակերպությունների այս գաղափարների իրագործման հարցում։ Մեր պահանջն է, որ բոլոր դերակատարներն ապահովեն միջազգային համագործակցության ծրագրերի համապատասխանությունը Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի նպատակին և սկզբունքներին:

Հոդված 32. Միջազգային համագործակցություն

Մասնակից պետությունները գիտակցում են միջազգային համագործակցության ու դրա խթանման կարևորությունն ազգային մակարդակում սույն Կոնվենցիայի նպատակների ու խնդիրների իրականացման համար և ձեռնարկում են անհրաժեշտ ու արդյունավետ միջոցներ այս ուղղությամբ` համագործակցելով համապատասխան միջազգային և տարածաշրջանային կազմակերպությունների և քաղաքացիական հասարակության հետ, մասնավորապես` հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող կազմակերպությունների հետ: Նման միջոցները մասնավորապես ներառում են հետևյալ քայլերը. 

ա) ապահովել, որ միջազգային համագործակցությունը, ներառյալ միջազգային զարգացման ծրագրերը, լինեն համակողմանի և մատչելի հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար. 

բ) նպաստել ու աջակցել կարողությունների զարգացմանը մասնավորապես տեղեկատվության, փորձի, ուսուցման ծրագրերի ու լավագույն գործելակերպի փոխանակման միջոցով. 

գ) նպաստել համագործակցությանը հետազոտությունների և գիտատեխնիկական գիտելիքների մատչելիության ուղղությամբ. 

դ) անհրաժեշտության դեպքում տրամադրել տեխնիկական ու տնտեսական աջակցություն` մասնավորապես նպաստելով մատչելիությանը և փոխանակելով մատչելի ու աջակցող տեխնոլոգիաներ: 

Այս գաղափարները ընդհանրական են՝ հիմնված միջազգային փորձի վրա, սակայն կարող են լինել յուրահատուկ կարիքներ, որոնք հնարավոր է բացահայտել կարիքների գնահատման գործընթացում։ Կարևոր է նաև ունենալ մեխանիզմներ՝ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց համար անհատականացված ծառայությունների ստեղծման և մատուցման համար։ 

Այս նախնական գաղափարները նախաձեռնելուց և իրագործելուց առաջ անհրաժեշտ է մեկնարկային փուլից ներգրավել հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց ներկայացնող կազմակերպություններին, այդ թվում՝ տեղահանված անձանց։ 

Մատչելիություն

• Աջակցեք կացարանների (ժամանակավոր կամ երկարաժամկետ)՝ տարբեր տեսակի հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց համար մատչելիության ապահովման հարցում: Օրինակ՝ առաջարկեք մատչելիության գնահատման ծառայություններ, տվեք հստակ առաջարկություններ և ֆինանսապես աջակցեք բնակության վայրի հարմարեցման համար:

• Առաջարկեք այնպիսի սարքեր, որոնք կարող են բարելավել բնակության վայրի մատչելիությունը, սակայն դրանք դժվար է գտնել Հայաստանում։ Օրինակ՝ բռնակներ, սարքեր, որոնք օգնում են վեր կենալ անկողնուց և այլն։

• Տեղահանված անձանց անհրաժեշտ տեղեկությունները դարձրեք մատչելի ձևաչափերով։ Օրինակ՝ պետական ծառայությունների մասին տեքստային ինֆորմացիան պարզեցրեք, դարձրեք ձայնային տարբերակով, թարգմանեք ժեստերի լեզվով, Արցախի բարբառով և այլն:

• Ստեղծեք բնակելի տների օրինակելի նախագծեր, որոնք հաշվի են առնում համընդհանուր դիզայնի բոլոր սկզբունքները և կարող են օգտագործվել հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց կողմից, ովքեր ցանկանում են կառուցել իրենց տունը։

Բժշկական օգնություն

• Համագործակցեք առողջապահական կազմակերպությունների հետ՝ տրամադրելու հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց մատչելի ծառայություններ։ Օրինակ՝ հեռավար եղանակով խորհրդատվություններ տրամադրեք՝ հեռաբժշկության իրականացման կարգի համաձայն։

• Առաջարկեք մասնագիտացված խնամքի դասընթացներ տեղահանված անձանց հետ անմիջական աշխատող անձանց և ընտանիքների անդամներին։ Օրինակ՝ ցավի դեղորայքային և ոչ դեղորայքային կառավարման վերաբերյալ։ 

• Առաջարկեք ժամանակավոր օգնություն առողջական ծանր խնդիրներ ունեցող անձանց խնամողների համար: Օրինակ՝ խնամքը կազմակերպող անձանց առաջարկեք հանգստի ծառայություններ և առաջարկեք փոխարինողներ, ինչը կբարձրացնի նրանց խնամքի որակը երկարաժամկետ առումով։ 

• Համագործակցեք համապատասխան լիցենզիա ունեցող կազմակերպությունների հետ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց անհրաժեշտության դեպքում տրամադրելու հոգեբուժական ծառայություններ, որոնք հարգում են անձի արժանապատվությունը և բացառում են հարկադրանքի որևէ ձև։ Օրինակ՝ ձևավորելով մոբայլ (շարժական) թիմեր, որոնք բազմամասնագիտական աջակցություն կցուցաբերեն անձի բնակության վայրում։ 

• Ստեղծեք հիվանդությունների և դրանց կանխարգելման մասին իրազեկող նյութեր։ Օրինակ՝ հեշտ ընթերցվող ձեռնարկներ, ժեստերի լեզվով տեսանյութեր, խոշոր տառաչափով տպագիր նյութեր տուբերկուլոզի, հեպատիտների, ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման, թոքաբորբի և բազմաթիվ այլ հիվանդությունների մասին։ 

• Իրականացրեք հաշմանդամություն ունեցող երեխաների և տարեցների սնուցմանն ուղղված միջոցառումներ։ Օրինակ՝ սննդային խանգարումների բացահայտման, դրանց վերաբերյալ իրազեկվածության ծրագրեր կամ անհատական սննդային խորհրդատվություն։

• Տրամադրեք առաջնային անհրաժեշտության բժշկական սարքեր և պարագաներ տեղահանված անձանց։ Օրինակ՝ անվտանգ ջերմաչափ, կոնկրետ անձի ֆիզիկական առանձնահատկություններին հարմար տոնոմետր, պուլսօքսիմետր, առաջին օգնության դեղատուփ, դեղերի տուփ բրայլյան տառերով և այլն։ 

• Համագործակցեք մասնագիտացված բժշկական կենտրոնների հետ՝ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց վերականգնողական ծառայություններ տրամադրելու հարցում։ Օրինակ՝ ֆինանսավորեք վճարովի ծառայությունները հաշմանդամություն ունեցող երեխաների և չափահասների համար, տրամադրեք վերականգնողական սարքավորումներ։ 

Սոցիալ-հոգեբանական աջակցություն

• Առաջարկեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց հոգեբանական ծառայություններ։ Օրինակ՝ անհատական կամ խմբային խորհրդատվություն, խորհրդատվություն ամբողջ ընտանիքի կամ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար և այլն։ 

• Առաջարկեք էմոցիոնալ և հոգեբանական աջակցություն հաշմանդամություն ունեցող այլ անձանց միջոցով։ Օրինակ՝ ստեղծեք հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող աջակցության խմբեր, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձինք կարող են կիսվել փորձով և հաղթահարելու ռազմավարություններով։

• Տրամադրեք թերապիայի այլընտրանքային ձևեր, որոնք կարող են օգնել հուզական արտահայտմանը և ապաքինմանը: Օրինակ՝ որակավորված մասնագետների ղեկավարությամբ կազմակերպեք արտթերապիայի կանոնավոր սեանսներ, որոնք հաշվի են առնում հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարիքները:

• Առաջարկեք անհապաղ օգնություն տեղահանված անձանց հուզական ճգնաժամի ժամանակ: Օրինակ՝ ստեղծեք վերապատրաստված խորհրդատուներով համալրված շուրջօրյա թեժ գիծ, որը մատչելի կլինի ինչպես տեքստային, այնպես էլ տեսազանգերի միջոցով հաղորդակցության համար։ 

• Հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց առաջարկեք հոգեկան առողջության վերաբերյալ կրթական ծրագրեր: Օրինակ՝ մատչելի դասընթացներ սթրեսի կառավարման և ինքնախնամքի մասին։ 

• Ստեղծեք սոցիալական ծառայություններ, որոնք համայնքահենք են և անհրաժեշտ են տեղահանված անձանց ինստիտուցիանոլացումը կանխելու համար։ Օրինակ՝ աջակցեք հոգեսոցիալական կամ մտավոր հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված չափահասներին որոշումների կայացման հարցում։ 

• Տրամադրեք աջակցող սարքեր, որոնք չեն տրամադրվում պետության կողմից։ Օրինակ՝ ձեռք բերեք անձի կարիքներին համապատասխան էլեկտրական սայլակ, որը կբարելավի նրա շարժունությունը և անկախությունը։ 

Կրթություն և մասնագիտացում

• Աջակցեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված երեխաների հնարավորինս շուտ վերադարձը հանրակրթական դպրոցներ։ Օրինակ՝ ուղեկցության ծառայություն տրամարդեք, կազմակերպեք երեխայի և իր դասընկերների հետ մտերմությունը խթանող միջոցառումներ, տրամադրեք սոցիալական աշխատանքի ծառայություն, որպեսզի նա դուրս չմնա կրթությունից։

• Աջակցեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված երեխաներին կրթության մեջ անհրաժեշտ աջակցող սարքերի ձեռքբերմանը։ Օրինակ՝ տրամադրեք հարմար և հեշտ տեղափոխվող դյուրակիր համակարգիչ, հատուկ ստեղնաշար և այլն։ 

• Հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց մասնագիտական կրթությունը խթանելու համար ստեղծեք կրթաթոշակներ, որոնք, թեև կրթության անվճար լինելուն, կօգնեն նրանց վճարել այն հավելյալ ծախսերը, որոնք առաջանում են պայմանավորված իրենց հաշմանդամությամբ։ 

• Տրամադրեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածներին մասնագիտական կողմնորոշման և կարճ ժամանակում մասնագիտացման հնարավորություններ։ Դրանք չպետք է լինեն հասարակությունում առկա՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հարմար աշխատանքի կարծրատիպերի վրա, այլ բխեն շուկայի պահանջարկից և համընկնեն կոնկրետ անձի ցանկությունների հետ։ 

• Իրականացրեք ծրագրեր, որոնք խթանում են փափուկ հմտությունների զարգացումը։ Օրինակ՝ ֆինանսական գրագիտության կամ մեդիագրագիտության մասին մատչելի դասընթացներ, որոնք կօգնեն անձին ամենօրյա որոշումների կայացման գործընթացում։ 

• Ստեղծեք մենթորության հնարավորություն հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց համար, ովքեր մասնագիտական կրթություն են ստանում։ Օրինակ՝ գտեք նրանց կարիքներին համապատասխող մենթորներ, ովքեր կարող են պարբերաբար աջակցել իրենց խորհուրդներով, կիսվել ռեսուրսներով և օգնել ընդլայնել նրանց սոցիալական կապերը։ 

• Օգնեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց սովորել աշխատաշուկայում մեծ պահանջարկ ունեցող լեզուները։ Օրինակ՝ առաջարկեք անգլերենի երկարաժամկետ դասընթացներ, այդ թվում՝ կենտրոնանալով իրենց մասնագիտական գործունեության համար անհրաժեշտ հմտությունների վրա։

Տնտեսական հզորացում

• Աջակցեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց և նրանց ընտանիքներին փոքր բիզնեսի ստեղծման նպատակով։ Օրինակ՝ համագործակցեք վարկային կազմակերպությունների հետ ցածր տոկոսադրույքով վարկերի և մարման ճկուն պայմաններով ծրագրեր մեկնարկելու հարցերով, տրամադրեք անվճար խորհրդատվություն, առաջարկեք տարբեր տարածքներ համատեղ բիզնես սկսելու նպատակով և այլն։ 

• Առաջարկեք զբաղվածության հնարավորություններ, որոնք համապատասխանում են անձի կարիքներին և ցանկություններին։ Օրինակ՝ համագործակցեք ձեռնարկությունների հետ և աջակցեք նրանց նոր աշխատատեղերի ստեղծման, աշխատատեղերի հարմարեցման և հաշմանդամություն ունեցող անձանց գտնելու հարցում։ 

• Աջակցեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց իրենց արտադրանքը վաճառելու հարցում։ Օրինակ՝ աջակցեք նրանց իրենց ձեռագործ աշխատանքները տարբեր փառատոններում և շուկաներում ցուցադրելու, առկա օնլայն հարթակներում գրանցելու, արտադրանքը լուսանկարելու, գեղեցիկ փաթեթավորելու հարցում։ 

• Աջակցեք այնպիսի ձեռնարկությունների ստեղծմանը, որոնք կարող են կառավարվել տանից: Օրինակ՝ տրամադրեք սարքավորումներ, որոնց դեպքում անձը կկարողանա տանից աշխատել, տարբեր տեսակի ծառայություններ մատուցել, եթե դժվարանում է տեղաշարժվել։ 

• Աջակցեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց աշխատանքի ընդունող փոքր և միջին ձեռնարկություններին։ Օրինակ՝ տրամադրեք աշխատավարձի սուբսիդիաներ կամ առաջարկեք մարքեթինգային անվճար ծառայություններ։

Արտակարգ իրավիճակների պատրաստություն

• Աջակցեք տեղահանված անձանց բնակության վայրերի ապաստարանների մատչելիության ապահովման հարցում։ Օրինակ՝ գնահատեք մատչելիությունը, ստեղծեք մատչելի սանհանգույց ապաստարանում։

• Օգնեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց և ընտանիքի անդամներին պատրաստ լինել հնարավոր աղետներին։ Օրինակ՝ իրազեկեք, թե ինչպես պաշտպանվել երկարաշարժի ժամանակ, ինչպես տարհանվել կացարանից, օգնեք գտնել անվտանգ տարածքներն իր բնակության վայրում։

• Տրամադրեք անվտանգության մատչելի համակարգեր։ Օրինակ՝ լուսային, ձայնային կամ վիբրացիոն ազդանշանային համակարգ։ 

• Տրամադրեք արտակարգ իրավիճակներում անհրաժեշտ փաթեթներ: Օրինակ՝ պայուսակ, որտեղ անձը կարող է պահել արտակարգ իրավիճակներում անհրաժեշտ հիմնական պարագաները, ինչպիսիք են դեղորայք, սնունդ և ջուր։

Ջատագովություն և իրազեկում

• Իրականացրեք գործողություններ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց խնդիրների մասին հասարակության իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար։ Օրինակ՝ իրականացրեք իրազեկման արշավ սոցիալական մեդիայում հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված երեխաների ներառման անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 

• Հավաքեք և հրապարակեք մարդկային պատմություններ, որոնք կօգնեն իրազեկվածության բարձրացմանը։ Օրինակ՝ խնդրեք մարդկանց ներկայացնել իրենց հաշմանդամության և կարգավիճակով պայմանավորած խտրականության պատմություններ, խոսել իրենց հաջողությունների և դժվարությունների մասին։ 

• Իրազեկեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց իրենց իրավունքների մասին։ Օրինակ՝ թե ինչով են տարբերվում հայաստնյան օրենքները, ինչ է ասում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան և այլն։ 

• Փաստաթղթավորեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց իրավունքների խախտման դեպքերը և ձեռնարկեք համապատասխան քայլեր։ Օրինակ՝ հրապարակեք զեկույց ռազմական ագրեսիայի ժամանակ նրանց իրավունքների խախտումների վերաբերյալ։

• Տրամադրեք իրավաբանական խորհրդատվություն և դատական ներկայացուցչության անվճար ծառայություններ ինչպես հաշմանդամությանն առնչվող, այնպես էլ ընդհանուր հարցերում։ Օրինակ՝ դիմեք դատարան նրանց գույքային իրավունքների վերականգնման նպատակով։

Համագործակցություն և գործընկերություն

• Համագործակցեք հաշմանդամության հարցերով զբաղվող կազմակերպությունների հետ, որոնք գործել են Արցախում։ Աջակցեք նրանց շարունակել իրենց գործունեությունը Հայաստանում՝ ապահովելով նրանց գրասենյակային տարածքով կամ աշխատակազմի համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներով։

• Աջակցեք տեղական կազմակերպությունների համագործակցության ձևավորմանը միջազգային կազմակերպությունների հետ։ Օրինակ՝ կիսվեք ֆոնդհայթայթման հնարավորություններով, աջակցեք կազմակերպություններին դրամաշնորհային ծրագրերի մշակման կամ դրամահավաքների կազմակերպման հարցում։

Մշտադիտարկում և հետադարձ կապ

• Հարցումների միջոցով հավաքեք տվյալներ, թե որքանով են գոհ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձինք իրենց մատուցվող ծառայություններից և ներկայացրեք առաջարկություններ արդյունքների հիման վրա։ Օրինակ՝ որքանով են հումանիտար աշխատանքներում ներգրավված անձինք հարգալից վարվում։ 

• Իրազեկեք հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց, թե ինչպես կարող են իրենց մտահոգությունները ներկայացնել որոշում կայացնողներին։ Օրինակ՝ ինչպես կարող են նամակ գրել Մարդու իրավունքների պաշտպանին կամ պետական վերահսկողության ծառայությանը, որպեսզի կարճ ժամկետում արձագանք ստանան։ 

• Մշտադիտարկեք կառավարության կողմից իրականացվող ծրագրերը, որոնք ուղղված են տեղահանված անձանց։ Օրինակ՝ համոզվեք, որ դրանք հաշվի են առնում հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարիքները, հավաքեք տեղեկություններ հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցության վերաբերյալ և այլն։ 

• Գնահատեք ծրագրերի երկարաժամկետ ազդեցությունը հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց կյանքի վրա: Օրինակ՝ իրականացրեք լոնգիտուդային ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց կտան, թե ինչպես է փոխվել զբաղվածության մակարդակը։

Գաղափարների ցանկը Google Docs-ում

Գաղափարների այս ցանկի վերաբերյալ հարցեր, առաջարկներ կամ դիտարկումներ ունենալու դեպքում կարող եք գրել info@dra.am հասցեին։ 

Ստուգացանկի միջոցով պետական մարմինները, հասարակական կազմակերպությունները և նախաձեռնությունները կարող են համոզվել, թե որքանով է իրենց առաջարկած օգնությունը հաշվի առնում նաև հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց կարիքները։ 

Մեր ակնկալիքը և պահանջն է, որ կառավարությունը և բոլոր մյուս դերակատարները սննդի տրամադրման աշխատանքներն իրականացնեն Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի նպատակին և սկզբունքներին համապատասխան։

Հոդված 11. Վտանգավոր իրավիճակները և արտակարգ հումանիտար իրավիճակները

Մասնակից պետությունները, միջազգային իրավունքով սահմանված իրենց պարտավորություններին, ինչպես նաև միջազգային մարդասիրական իրավունքի և մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքին համապատասխան, ձեռնարկում են անհրաժեշտ բոլոր միջոցները` ապահովելու համար հաշմանդամություն ունեցող անձանց պաշտպանությունը և ապահովությունը վտանգավոր իրավիճակներում, այդ թվում` զինված հակամարտությունների, արտակարգ հումանիտար իրավիճակների և բնական աղետների դեպքում:

Կարևոր է նշել, որ այս ստուգացանկն օգտագործելիս կարևոր է նկատի ունենալ նաև բոլորի անհատական կարիքները, որոնք կարող են պայմանավորված լինել ոչ միայն անձի հաշմանդամությամբ, այլ նաև տարիքով, կրոնով, մշակութային առանձնահատկություններով, նախընտրություններով և այլ հանգամանքներով: Հետևաբար, ինչպես բոլոր գործընթացներում, այս դեպքում ևս կարող են անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ միջոցներ՝ ներգրավված յուրաքանչյուր անհատի եզակի կարիքները լիարժեք բավարարելու համար:

Որպեսզի սննդի տրամադրման գործընթացը հնարավորինս մատչելի և ներառական լինի, անհրաժեշտ է գործընթացի ձևավորման փուլից մասնակից դարձնել հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց կազմակերպություններին, ինչպես նաև հետագայում իրականացնել կանոնավոր գնահատումներ և ի հայտ եկած կարիքներն արդյունավետորեն բավարարելու համար շտկումներ:

Ստուգացանկ

\u2610 Հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձինք մասնակցե՞լ են սննդի տրամադրման համակարգի ձևավորման քննարկումներին:

\u2610 Բոլորը, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ, տեղեկացե՞լ են սննդի ստացման ընթացակարգերի, վայրերի և ժամերի մասին։ 

\u2610 Սննդի տրամադրման կետերը (օր.՝ ընդունարան, ճաշարան և այլն) հեշտ հասանելի և ֆիզիկապես մատչելի՞ են հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար։ Օրինակ՝ մո՞տ են բնակության վայրին, ունե՞ն հարթ մուտք կամ առկա՞ է անվտանգ թեքահարթակ և այլն։

\u2610 Եթե առկա են սննդի տրամադրման կետեր, որոնք հեռու են տնից (կացարանից), տրամադրվո՞ւմ է տրանսպորտ, որպեսզի հաշմանդամություն ունեցող անձինք կարողանան հասնել այնտեղ և սնունդը տեղափոխեն իրենց տներ (կացարաններ):

\u2610 Գործում է արտահերթ սպասարկման սկզբունքը, որի համաձայն հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ ստիպված չեն սնունդ ստանալու համար սպասել հերթում, երկար ժամանակ կանգնած մնալ և այլն։ 

\u2610 Սննդի տրամադրման աշխատանքներում ներգրավված մարդիկ ունե՞ն ընդհանուր գիտելիքներ սննդային ալերգիաների և սննդակարգերի մասին։ 

\u2610 Սննդի տրամադրման աշխատանքներում ներգրավված մարդիկ ունե՞ն հասանելիություն առաջարկվող տարբերակների բաղադրությանը և կարո՞ղ են հեշտությամբ և ճշգրիտ պատասխանել մարդկանց՝ առաջարկվող սննդի բաղադրության մասին հարցերին։ Օրինակ՝ աղցանը պարունակո՞ւմ է գլյուտեն, թե՞ ոչ։ 

\u2610 Սննդի տրամադրման աշխատանքներում ներգրավված մարդիկ կարողանո՞ւմ են օգնել կույր մարդկանց և նկարագրել ուտելիքներն արդյունավետ կերպով։

\u2610 Մշտադիտարկվո՞ւմ է, որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք ունենան սննդի հավասար հասանելիություն և խտրականության չենթարկվեն։ Օրինակ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձինք ստանան իրենց սննդի ամբողջական չափաբաժինը, այլ մարդիկ չվերցնեն նրանց չափաբաժինը, ստիպված չլինեն վճարել առաքումների համար անմատչելիության պատճառով և այլն։

\u2610 Այլ անձինք կարո՞ղ են ստանալ սնունդը հաշմանդամություն ունեցող այն անձի փոխարեն, ով չի կարող ինքնուրույն ներկայանալ և ստանալ իր չափաբաժինը։

\u2610 Կա՞ն սննդի տրամադրման շարժական ծառայություններ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար, ովքեր անմատչելիության պատճառով չեն կարող գալ, տանն (կացարանում) են կամ ցուցված է մնալ անկողնում:

\u2610 Սնունդը փաթեթավորվա՞ծ է այնպես, որ անվտանգ լինի տեղափոխելու և հեշտ՝ օգտվելու համար։

\u2610 Եթե կացարաններն ունեն խոհանոցներ, որոնցից կարող են օգտվել բնակիչները, դրանք ֆիզիկապես մատչելի՞ են հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար։ Օրինակ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձինք կարո՞ղ են մտնել խոհանոց, տեղաշարժվել տարածքում, օգտվել վառարանից, մոտենալ լվացարանին և այլն:

\u2610 Այն դեպքում, երբ մարդիկ իրենք պետք է պատրաստեն իրենց սնունդը, հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ, ովքեր ապրում են միայնակ և չեն կարող պատրաստել իրենց սնունդը, ունե՞ն օգնող մարդիկ (հարևաններ, կամավորներ, սոցիալական սպասարկողներ և այլն):

\u2610 Ապահովվո՞ւմ է սննդի բազմազանությունը, որպեսզի մարդիկ կարողանան ընտրել՝ հաշվի առնելով իրենց սննդային սահմանափակումները։ Սա անհրաժեշտ է, որպեսզի մարդիկ ստիպված չլինեն սոված չմնալու համար ուտել բաներ, որոնք կարող են վնասել իրենց։ 

\u2610 Առկա՞ է սնունդ, որը համապատասխանում է հնարավորինս մեծ թվով անձանց կարիքներին և հեշտ մարսվող է։ Օրինակ՝ երեխաների համար, մարդկանց դեպքում, ովքեր չեն կարողանում ծամել, տարեցների համար, ովքեր ունեն բացակայող ատամներ, մարսողական խնդիրներ, լակտոզի անտանելիություն և այլն։

\u2610 Եթե սնունդը կազմակերպվում է ճաշարանում հստակ ժամերի, մարդիկ կարո՞ղ են սնվել իրենց նախընտրած կամ հավելյալ ժամերի։ Օրինակ՝ երբ սննդի ընդունումը կապված է դեղորայքի ընդունման հետ։ 

\u2610 Եթե սնունդը կազմակերպվում է ճաշարանում, այնտեղ կա՞ն մարդիկ, ովքեր կարող են ուղեկցել անձին տարածքում։ Օրինակ՝ պահել ամանը, որպեսզի անձը կարողանա օգտվել իր աջակցող սարքերից, օր.՝ քայլակից։ 

\u2610 Եթե սնունդը կազմակերպվում է ճաշարանում և ինքնասպարակմամբ, առաջարկվող տեսականու դիմաց գրվա՞ծ է, թե ինչ է դա, որպեսզի հեշտանա հաղորդակցությունը լսողության խնդիրներ ունեցող մարդկանց հետ։ 

\u2610 Ծառայություններից օգտվողները խրախուսվո՞ւմ են կարծիք հայտնել ընթացակարգերի և իրենց դժվարությունների մասին։ Դրանք հաշվի առնվո՞ւմ են։

Ստուգացանկը Google Docs-ում

Ստուգացանկի վերաբերյալ հարցեր, առաջարկներ կամ դիտարկումներ ունենալու դեպքում կարող եք գրել info@dra.am հասցեին։ 

Հաշվի առնելով նման սցենարի բարդ և զգայուն բնույթը՝ շատ կարևոր է ապահովել, որ բոլոր մարդկանց, ներառյալ հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարիքները պատշաճ կերպով լուծվեն: Այս ուղեցույց-ստուգացանկը նպատակ ունի տրամադրել մանրամասն, քայլ առ քայլ անելիքների ցանկ հաշմանդամության առումով ներառական պլանավորման, իրականացման և մշտադիտարկման համար՝ ինչպես տեղահանված անձանց ժամանումից առաջ, այնպես էլ ընթացքում և հետո:

Այս առաջարկությունները կարող են օգտագործվել որպես գործիք հաշմանդամության առումով ներառական մշտադիտարկում իրականացնելու համար՝ թույլ տալով կառավարությանը և տարբեր կազմակերպությունների գնահատել գործողությունների արդյունավետությունը և կատարել անհրաժեշտ ճշգրտումներ:

Մեր ակնկալիքը և պահանջն է, որ կառավարությունը և բոլոր մյուս դերակատարներն այս աշխատանքներն իրականացնեն Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի նպատակին և սկզբունքներին համապատասխան։

Կարևոր է նշել, որ այս առաջարկությունները կարիքների կամ գործողությունների սպառիչ ցանկ չեն, որոնք անհրաժեշտ են հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածների առջև ծառացած մարտահրավերները լուծելու համար: Անհատների կարիքները կարող են լայնորեն տարբերվել՝ ելնելով մի շարք գործոններից, ներառյալ հաշմանդամության տեսակը, տարիքը, սեռը և այլ անձնական հանգամանքները: Հետևաբար, կարող են անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ միջոցներ՝ ներգրավված յուրաքանչյուր անհատի եզակի կարիքները լիարժեք բավարարելու համար:

Այս ուղեցույց-ստուգացանկ կարող է օգտագործվել որպես հիմնական ռեսուրս, սակայն կառավարությունների և կազմակերպությունների համար կարևոր է մնալ ճկուն և արձագանքող արագ փոփոխվող իրավիճակին: Փորձագետների, ինչպես նաև հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածների հետ կանոնավոր գնահատումները և խորհրդակցությունները կարևոր են ի հայտ եկած կարիքներն արդյունավետորեն բավարարելու համար:

Հիմնական սկզբունքները

Բոլոր գործընթացները պետք է հիմնված լինեն մարդու իրավունքների վրա, հարգեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց ինքնավարությունը և արժանապատվությունը։ Աշխատանքները հաշվի առնելիս պետք է առաջնորդվել հետևյալ բոլոր սկզբունքներով՝ 

1. hարգանք բնորոշ արժանապատվության, անհատի ինքնավարության, ներառյալ սեփական ընտրությունը կատարելու ազատության և անձանց անկախության նկատմամբ.
2. խտրականության բացառումը.
3. լիարժեք և արդյունավետ մասնակցությունը հասարակությունում.
4. հարգանքը հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարբեր լինելու նկատմամբ և նրանց` որպես մարդկային բազմազանության և մարդկության մաս ընդունելը.
5. հնարավորությունների հավասարությունը.
6. մատչելիությունը.
7. կանանց և տղամարդկանց հավասարությունը.
8. հարգանքը հաշմանդամություն ունեցող երեխաների զարգացող կարողությունների և նրանց ինքնությունը պահպանելու իրավունքի նկատմամբ։

Տեղահանված անձանց տրամադրվող ցանկացած ապրանք, միջավայր, ծրագիր և ծառայություն պետք է ստեղծվեն այնպես, որ յուրաքանչյուր անձ կարողանա առավելագույն չափով օգտվել դրանցից՝ անհրաժեշտության դեպքում չբացառելով հաշմանդամություն ունեցող անձանց որոշակի խմբերի համար աջակցող միջոցների առկայությունը։ 

Ցանկացած ապրանք, միջավայր, ծրագիր և ծառայություն ստեղծելիս պետք է հաշվի առնել, որ դրանք՝

1. հավասար կիրառելի լինեն տարբեր կարողություններ ունեցող անձանց կողմից.
2. դրանց կիրառությունը լինի հնարավորինս ճկուն.
3. լինեն պարզ և ինտուիտիվ՝ անկախ օգտագործողի փորձից, գիտելիքներից, լեզվի իմացությունից կամ կենտրոնացման կարողությունից.
4. տեղեկատվությունը լինի ընկալելի՝ անկախ անձի լսողական և տեսողական ունակություններից.
5. սխալ կամ պատահական օգտագործման դեպքում առաջացող վտանգները կամ վնասակար հետևանքները լինեն հնարավորինս քիչ և բավարար դիմացկուն.
6. օգտագործելիս պահանջվի նվազագույն ֆիզիկական ջանք.
7. առկա լինի օգտագործման համար անհրաժեշտ չափս և տարածություն՝ անկախ օգտագործողի մարմնի չափսերից, կեցվածքից և շարժունակությունից:

Այս սկզբունքներն ապահովելու համար առանցքային է հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց կազմակերպությունների մասնակցությունը որոշումների կայացման առաջին փուլից։ Կառավարությունը պետք է աջակցի, որպեսզի հաշմանդամություն ունեցող անձինք կարողանան գործի դնել իրենց հմտություններն ու կարողությունները՝ օգուտ տալու իրենց, իրենց ընտանիքներին և իրենց համայնքին։ 

Անելիքներ ժամանումից առաջ

\u2610 Իրականացնել կարիքների արագ գնահատում` բացահայտելու հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածների կարիքները, այդ թվում՝ գրասենյակային հետազոտությունների, հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպությունների հետ խորհրդակցությունների միջոցով:

\u2610 Հավաքագրել ամբողջական տվյալներ նախատեսվող կացարանների մատչելիության վերաբերյալ՝ դյուրացնելու անձանց և կացարանների համապատասխանության որոշման հարցը։ 

\u2610 Հատկացնել բավարար ֆինանսական միջոցներ հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց ընտանիքիների կացարանների մատչելիության ապահովման համար։ 

\u2610 Հրատապ վերապատրաստել ընդունման և տեղաբաշխման գործընթացում ներգրավված բոլոր աշխատողներին և կամավորներին, այդ թվում՝ սոցիալական աշխատողներին հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների, իրենց պարտավորությունների և ներառականության վերաբերյալ:

\u2610 Ընդունման կետերում ապահովել լայն տարածում ունեցող աջակցող սարքերի առկայությունը, այդ թվում՝ սայլակ, քայլակ, ձեռնափայտ, հենակ, ակնոց, լսողական սարքերի մարտկոցներ և այլն։ 

\u2610 Համագործակցել հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող ՀԿ-ների և միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ օգտվելու առկա լավագույն փորձերից և ռեսուրսներից և ապահովելու որոշումների կայացման մասնակցայնությունը։

\u2610 Նախապես հանրայնացնել Հայաստան մուտք գործելու և աջակցություն ստանալու բոլոր ընթացակարգերը, այդ թվում՝ դրանք ներկայացնելով այնպիսի ձևաչափերով, որոնք մատչելի են և չեն պահանջում բարձրորակ ինտերնետ կապ։ 

\u2610 Ապահովել, որ գործող օրենքներն ու քաղաքականությունները կարող են ապահովել փախստկաններին և տեղահանված անձանց, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները։ 

Անելիքներ ժամանման պահին

\u2610 Օգտագործել գործիքներ, որոնք պարունակում են հարցեր հաշմանդամության վերաբերյալ (օրինակ՝ Վաշինգտոնի խմբի հարցերը) ժամանելուն պես հաշմանդամություն ունեցող փախստականներին նույնականացնելու համար:

\u2610 Իրականացնել մանրակրկիտ գնահատում` բացահայտելու անհապաղ բժշկական, հոգեբանական և հաշմանդամությամբ պայմանավորված կարիքները, այդ թվում՝ աջակցող տեխնոլոգիաները:

\u2610 Ստեղծել տեղեկատվական կետեր՝ պատրաստված անձնակազմով, ովքեր կարող են հաղորդակցվել հայերեն և ռուսերեն ժեստերի լեզվով, Արցախի բարբառով, տրամադրել տեղեկություններ մատչելի ձևաչափերով։ 

\u2610 Տրամադրել տեղեկատվական փաթեթներ, որոնցում առկա են տեղեկություններ անձանց իրավունքների և հասանելի ծառայությունների մասին մի քանի մատչելի ձևաչափերով: Դրանցում պետք է տեղ գտնեն նաև տեղեկություններ բողոքարկման և իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմների մասին, այդ թվում՝ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի և ոլորտային հասարակական կազմակերպությունների տվյալները։ 

\u2610 Ապահովել բոլոր այն միջավայրերի մատչելիությունը, որտեղից օգտվելու են ժամանող անձինք, այդ թվում՝ սանհանգույցները։ 

\u2610 Տրամադրել անհապաղ բժշկական օգնություն, ներառյալ դեղորայք, աջակցող սարքեր և հոգեբանական առաջին օգնություն:

\u2610 Սննդի և հագուստի տրամադրումը կազմակերպել ըստ կարիքի, այդ թվում՝ հաշվի առնելով հաշմանդամությամբ պայմանավորված կարիքները։ 

\u2610 Կազմակերպել մատչելի փոխադրում դեպի ժամանակավոր կացարան:

\u2610 Տրամադրել խելամիտ հարմարեցումների հնարավորություն բոլոր գործընթացներում։ 

Կարճաժամկետ անելիքներ. ժամանումից հետո

\u2610 Իրականացնել տեղահանվածների եկամուտների նպատակային աջակցության ծրագրեր, որոնք հաշվի են առնում հաշմանդամություն ունեցող երեխաների և չափահասների հավելյալ ծախսերը, այդ թվում՝ կենսաթոշակների և նպաստների տրամադրման շարունակականությունը առանց հավելյալ վարչարարության։ 

\u2610 Կացարաններին կամ վրանային ճամբարներին մոտ հիմնել բժշկական կետեր, որոնք կարող են մեկուսի և մատչելի պայմաններում արձագանքել հաշմանդամություն ունեցող անձանց առողջապահական առաջնային կարիքներին, այդ թվում՝ կատարել անհրաժեշտ ուղղորդումներ, կազմակերպել սեռական և վերարտադրողական առողջության վերաբերյալ խորհրդատվություն:

\u2610 Տրամադրել վերականգնողական ծառայություններ դրա անհրաժեշտությունն ունեցող բոլոր անձանց՝ ապահովելու Արցախում ստացած ծառայությունների շարունակականությունը և նոր կարիքների բացահայտումը և վաղ միջամտությունը։ 

\u2610 Աջակցել սոցիալական ծառայություններ տրամադրող կազմակերպություններին՝ ընդլայնելու իրենց ծառայությունները, այդ թվում՝ ստեղծելու նոր ծառայություններ՝ ուղղված հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց։ 

\u2610 Նպաստել փոխօգնության խմբերի ձևավորմանը, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածները կարող են կիսվել իրենց փորձով և հաղթահարելու ռազմավարությամբ:

\u2610 Ստեղծել նոր անհատականացված ծառայություններ, որոնք կերաշխավորեն, որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք չհայտնվեն հաստատություններում, իսկ Արցախի հաստատություններում նախկինում բնակված անձինք շարունակեն իրենց կյանքը համայնքում։ 

\u2610 Ապահովել հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կրթությունը հանրակրթական դպրոցներում՝ տրամադրելով անհրաժեշտ ծառայություններ, այդ թվում՝ ուղեկցության և հոգեբանական ծառայություններ:

\u2610 Առաջարկել մասնագիտական վերապատրաստման ծրագրեր բոլոր անձանց, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց մատչելի եղանակներով։ 

\u2610 Համագործակցել և աջակցել տեղական ձեռնարկություններին մասնագիտական վերապատրաստումներ անցած անձանց համար աշխատատեղեր ստեղծելու նպատակով:

\u2610 Տեղահանվածների աջակցության ծրագրերում ներգրավել հաշմանդամություն ունեցող աշխատողների և կամավորների և աջակցել նրանց հավասար գործունեությանը։ 

Երկարաժամկետ անելիքներ. ժամանումից հետո

\u2610 Տրամադրել ֆինանսական օգնություն կամ սուբսիդիաներ մատչելի բնակարանների, այդ թվում՝ փոփոխվող կարիքներին համապատասխան մատչելիության ապահովման նպատակով։

\u2610 Տրամադրել անվճար իրավաբանական օգնություն հաշմանդամություն ունեցող անձանց բոլոր տեսակի իրավական հարցում, այդ թվում՝ սեփականության իրավունքին, հաշմանդամության սահմանման, կենսթոշակներին և նպաստներին առնչվող հարցերը։ 

\u2610 Պարզեցնել վարչարարական ընթացակարգերը և դրանք մատչելի դարձրել՝ ապահովելու համար, որ հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձինք կարողանան հեշտությամբ և առանց հավելյալ սթրեսի օգտվել դրանցից:

\u2610 Մշակել հաշմանդամություն ունեցող տեղահանվածների սոցիալական և տնտեսական ներառման երկարաժամկետ ծրագրեր՝ ներառյալ մշտական բնակության հնարավոր ուղիները:

\u2610 Պարբերաբար անցկացնել խորհրդակցություններ տեղահանված բոլոր անձանց և նրանց ներկայացնող կազմակերպությունների հետ՝ փոփոխելու օրենսդրությունը և քաղաքականությունները՝ արձագանքելու փոփոխվող կարիքներին:

\u2610 Առանց ընդհատումների հավաքել տվյալներ իրականացված միջոցառումների արդյունավետության վերաբերյալ:

\u2610 Ստեղծել հետադարձ կապի մեխանիզմներ, որոնք թույլ կտան հաշմանդամություն ունեցող անձանց բարձրաձայնել իրենց մտահոգությունները և առաջարկությունները:

\u2610 Իրականացնել հանրային իրազեկման արշավներ՝ ընդհանուր բնակչությանը կրթելու հաշմանդամություն ունեցող տեղահանված անձանց դժվարությունների և ներուժի մասին:

\u2610 Նպատակ ունենալով նվազեցնել խարանն ու խտրականությունը՝ աջակցել լրատվամիջոցներին հաջողության պատմություններ և լավագույն փորձերը ներկայացնելու նպատակով։

Ուղեցույցը Google Docs-ում

Ուղեցույց-ստուգացանկի վերաբերյալ հարցեր, առաջարկներ կամ դիտարկումներ ունենալու դեպքում կարող եք գրել info@dra.am հասցեին։

18 տարեկանից բարձր անձանց դեպքում հաշմանդամությունը սահմանվում է 1-2 տարի ժամկետով կամ անժամկետ։

Եթե չափահաս անձի ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը միջին կամ ծանր է գնահատվել, ապա հաշմանդամությունը սահմանվում է 1 տարի ժամկետով։

Չափահաս անձի մոտ ֆունկցիոնալության խորն աստիճանի սահմանափակման դեպքում հաշմանդամությունը սահմանվում է 2 տարի։

- Երեխաների դեպքում հաշմանդամություն սահմանելիս ի՞նչ ժամկետներ են գործում

Երեխաների (18 տարեկանից ցածր) դեպքում հաշմանդամությունը սահմանվում է 1-5 տարի ժամկետով կամ մինչև 18 տարին լրանալը։ 18 տարին լրանալուց հետո ժամկետները նույնն են, ինչ բոլոր չափահասների դեպքում։

Եթե երեխայի ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը միջին կամ ծանր է գնահատվել, ապա հաշմանդամությունը սահմանվում է 2 տարի ժամկետով։

Երեխայի մոտ ֆունկցիոնալության խորն աստիճանի սահմանափակման դեպքում հաշմանդամությունը սահմանվում է 5 տարի կամ մինչև 18 տարեկան դառնալը։

- Ո՞րն է համարվում հաշմանդամության ճանաչման սկիզբը և ո՞րը վերջը

Անձին հաշմանդամություն ունեցող անձ ճանաչելու սկիզբ է համարվում գրավոր դիմումի մուտքագրման օրը: Անձը համարվում է հաշմանդամություն ունեցող մինչև ֆունկցիոնալության գնահատման որոշման մեջ նշված ժամկետին հաջորդող ամսվա 1-ը: Այսինքն՝ եթե ժամկետը նշված է 2023 թ. սեպտեմբերի 5, ապա հաշմանդամություն ունեցող անձ եք համարվելու մինչև 2023 թ. hոկտեմբերի 1-ը:

- Կարո՞ղ է հաշմանդամությունը սահմանվել անժամկետ

Այո՛, հաշմանդամությունը սահմանվում է առանց ժամկետի այն դեպքում, երբ մասնագետները չեն կանխատեսում ֆունկցիոնալության սահմանափակումների վերականգնման հնարավորություն։ Սա կիրառելի է միայն չափահասների դեպքում։ Երեխաների դեպքում առավելագույն ժամկետը մինչև 18 տարեկան դառնալն է։

- Առողջական ո՞ր խնդիրների դեպքերում է հաշմանդամությունը սահմանվում անժամկետ առաջին իսկ գնահատման ժամանակ

Կառավարության որոշումը մի շարք դեպքեր է նախատեսել, որոնք ներկայացնում ենք չնչին փոփոխություններով։ Խնդրում ենք նկատի ունենալ, որ որոշ բժշկական տերմիններ կարող են ընդունելի չլինել մեզ համար։

Նյարդային համակարգի հիվանդություններ՝

1. վնասվածքներով, նեյրոինֆեկցիաներով (պոլիոմիելիտ), վիրահատական բուժման ոչ ենթակա ուռուցքներով, բնածին արատներով և ժառանգական համախտանիշներով պայմանավորված խիստ արտահայտված շարժողական խանգարումներ՝ տետրապլեգիա, տրիպլեգիա, պարապլեգիա, հեմիպլեգիա, մոնոպլեգիա, գեներալիզացված խիստ արտահայտված հիպերկինզներ, դիստոնիաներ,

2. չափահաս անձանց մոտ ախտորոշված մանկական ուղեղային կաթվածով պայմանավորված խիստ արտահայտված, արտահայտված, չափավոր շարժողական խանգարումներ՝ տետրապլեգիա, տրիպլեգիա, պարապլեգիա, հեմիպլեգիա, տետրապարեզ, տրիպարեզ, պարապարեզ, հեմիպարեզ, գեներալիզացված խիստ արտահայտված, արտահայտված, չափավոր հիպերկինզներ, դիստոնիաներ, խոսքի խիստ արտահայտված խանգարումներ,

3. պրոգրեսիվվող մկանային դիստրոֆիաներ,

4. խուլհամրություն, պրակտիկ խուլհամրություն (երկկողմանի խլություն խոսքի խիստ արտահայտված խանգարումով).

Հոգեկան և մտավոր խանգարումներ՝

1. մտավոր հետամնացություն,

2. թուլամտություն (դեմենցիա),

3. զարգացման ընդհանուր խանգարումներ.

Վիրաբուժական հիվանդություններ՝

1. անդամահատումներ, եթե պրոթեզավորումը չի կարող ազդել ֆունկցիոնալության աստիճանի փոփոխության վրա.

Ներքին օրգանների հիվանդություններ՝

1. սրտի բնածին արատներ` միափորոք սիրտ, ատրեզիաներ, մագիստրալ անոթների տրանսպոզիցիայի որոշ ձևեր, ամոքիչ վիրահատություններից հետո (արյան շրջանառության ֆիզիոլոգիական շտկում կամ աորտաթոքային շունտավորում) արյան շրջանառության կայուն չափավոր, արտահայտված և խիստ արտահայտված խանգարումով.

Շարակցական հյուսվածքի հիվանդություններ՝

1. Ռևմատոիդ արթրիտ՝ բարդություններով պայմանավորված հենաշարժական ֆունկցիայի խիստ արտահայտված խանգարումներ (հոդերի արտահայտված դեֆորմացիա, խիստ արտահայտված կոնտրակտուրաներ, անկիլոզներ),

2. Անկիլոզացնող սպոնդիլոարթրիտ (Բեխտերևի հիվանդություն)՝ անկիլոզացնող սպոնդիլոարթրիտի բարդություններով պայմանավորված հենաշարժական ֆունկցիայի խիստ արտահայտված խանգարումներ` ողնաշարի արտահայտված դեֆորմացիա, պերիֆերիկ հոդերի խիստ արտահայտված կոնտրակտուրոներ, անկիլոզներ,

3. Համակարգային սկլերոդերմիա՝ մաշկի խիստ արտահայտված կարծրացում հոդերի խիստ արտահայտված կոնտրակտուրաների զարգացմամբ.

Ներզատական համակարգի հիվանդություններ`

1. Շաքարային դիաբետ ծանր ընթացքով, խիստ արտահայտված բարդություններով՝ ա. գլխուղեղի անոթների ախտահարում` Էնցեֆալոպաթիա III-րդ աստիճանի թուլամտությամբ, հոգեկան ֆունկցիայի խիստ արտահայտված խանգարմամբ. բ. պրոլիֆերատիվ ռետինոպաթիա տեսողական ֆունկցիայի խիստ արտահայտված խանգարմամբ,

2. Բնածին հիպոթիրեոզ մտավոր և ֆիզիկական զարգացման չափավոր խանգարումով։

- Առողջական ո՞ր խնդիրների դեպքերում է հաշմանդամությունը սահմանվում մինչև 18 տարին լրանալն առաջին գնահատման ժամանակ

1. երիկամների խրոնիկական հիվանդություններ, ԽԵԱ տերմինալ շրջան, ծրագրային հեմոդիալիզ.

2. լյարդի ցիռոզ՝ հեպատոսպլենոմեգալյայով և պորտալ հիպերտենզիայով, 3-րդ աստիճանի․

3. բնածին անավարտ (անկատար) օստեոգենեզ՝ հենաշարժական ֆունկցիայի արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

4. նյութափոխանակության բնածին, ժառանգական հիվանդություններ՝ հարաճուն (պրոգրեսիվող) ընթացքով, դեղակայուն, օրգանիզմի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով (մուկովիսցիդոզ, ացիդեմիա կամ ացիդուրիա, գլյուտարիկացիդուրիա, գալակտոզեմիա, Ֆաբրիի, Գոխի Նիմանն-Պիկի հիվանդություններ, մուկոպոլիսախարիդոզ ֆենիլկետոնուրիա).

5. պատանեկան արթրիտ կոնտրակտուրաներով, դեֆորմացիաներով՝ հենաշարժական ֆունկցիայի կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

6. համակարգային կարմիր գայլախտ՝ ծանր ընթացքով, բարձր ակտիվությամբ, արագ հարաճուն (պրոգրեսիվող) ընթացքով, ներքին օրգանների ախտահարմամբ, օրգանիզմի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով, բուժման հեռանկարի բացակայությամբ.

7. համակարգային սկլերոզ՝ տարածուն ձև, բարձր ակտիվությամբ, արագ հարաճուն (պրոգրեսիվող) ընթացքով, ներքին օրգանների ախտահարմամբ, օրգանիզմի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով, բուժման հեռանկարի բացակայությամբ.

8. բնածին բուլոզ էպիդերմոլիզ՝ ծանր ընթացքով, բուժման չենթարկվող, դերմատոմիոզիտ՝ ծանր ընթացքով, բարձր ակտիվությամբ, արագ հարաճուն (պրոգրեսիվող) ընթացքով, ներքին օրգանների ախտահարմամբ, օրգանիզմի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով, բուժման հեռանկարի բացակայությամբ.

9. բնածին բուլոզ էպիդերմոլիզ՝ ծանր ընթացքով, բուժման չենթարկվող.

10. օրգանիզմի կառուցվածքային չշտկվող խախտումներ՝ ֆունկցիոնալ արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

11. ողնաշարի և ողնուղեղի զարգացման բնածին խախտումներ՝ կանգուն կեցվածքի, նյարդամկանային, հենաշարժական, զգայական ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

12. բնածին քրոմոսոմային և գենետիկ խանգարումներ (Դաունի համախտանիշ)՝ հարաճուն (պրոգրեսիվող) ընթացքով, անբարենպաստ կանխատեսմամբ, օրգանիզմի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարմամբ, այդ թվում՝ հոգեկան և մտավոր ֆունկցիաների չափավոր, արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

13. շիզոֆրենիայի տարբեր ձևեր, այդ թվում՝ մանկական, հոգեկան ֆունկցիայի արտահայտված և խիստ արտահայտված խանգարում.

14. սիմպտոմատիկ, իդեոպատիկ էպիլեպսիա՝ նոպաների բուժման ռեզիստենտությամբ, արտահայտված կամ խիստ արտահայտված հոգեկան ֆունկցիայի խանգարմամբ.

15. մանկական ուղեղային լուծանք՝ նյարդամկանային և հենաշարժական, լեզվական և խոսքի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

16. բնածին պրոգրեսիվող նյարդամկանային հիվանդություններ՝ Դյուշենի միոդիստրոֆիա (G71.0), Վերդինգ-Գոֆմանի ողնուղեղային ամիոտրոֆիա և այլն՝ հենաշարժական ֆունկցիայի արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

17. ՁԻԱՀ՝ երկրորդային հիվանդության տերմինալ փուլ.

18. շաքարային դիաբետ՝ 1-ին տիպ, միջին ծանրության, անկայուն ընթացքով, առանց բարդությունների.

19. մեկ կամ զույգ ակնագնդի բացակայություն, մեկ կամ զույգ աչքի տեսողության անվերադարձ բացակայություն կամ առարկայական տեսողության անվերադարձ բացակայություն (կուրություն)՝ տեսողության սրությունը լավ տեսնող աչքում օպտիմալ կրելի շտկումով 0,03, մեկ կամ զույգ աչքի տեսադաշտի նեղացում մինչև 10 աստիճան (ֆիքսացիոն կետից)` կայուն և անդառնալի փոփոխության հետևանքով.

20. բնածին բազմաթիվ արտրոգրիպոզ.

21. վերին վերջույթների կառուցվածքային խախտումներ՝ ուսագոտու, բազկային հոդի, բազկի, նախաբազկի, դաստակի ամպուտացիաներ, 4 մատների բոլոր ֆալանգների բացակայություն՝ բացառությամբ 1-ին մատի, կամ 3 մատների բացակայություն՝ 1-ին մատի ներառումով: Ստորին վերջույթների կառուցվածքային խախտումներ՝ ամպուտացիաներ. կոնք-ազդրային հոդի (հոդերի), ազդրի էկզարտիկուլացիա, ազդրի, սրունքի ծայրատ, թաթի բացակայություն.

22. անկիլոզացնող սպոնդիլիտ՝ հենաշարժական ֆունկցիայի կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

23. չարորակ նորագոյացություններ (մետաստազներով և կրկնություններով)՝ արմատական բուժումից հետո, հիվանդության անբուժելիություն.

24. կոկորդի բացակայություն՝ վիրաբուժական հեռացումից հետո.

25. վերին և ստորին վերջույթների խոշոր հոդերի արտահայտված կոնտրակտուրա՝ ֆունկցիոնալ անհարմար դիրքով, էնդոպրոթեզավորման անհնարինություն.

26. բնածին վիրահատված հիդրոցեֆալիա՝ կանգուն կեցվածքի, նյարդամկանային, հենաշարժական, հոգեկան, զգայական ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով:շ

Առողջական ո՞ր խնդիրների դեպքերում է հաշմանդամությունը սահմանվում մինչև 18 տարին լրանալը 3-րդ տարվա դիտարկման պայմանում

1. գլխուղեղի և ողնուղեղի տարբեր ծագման ախտահարումներ, անվիրահատելի բարորակ նորագոյացություններ՝ կանգուն կեցվածքի, նյարդամկանային, հենաշարժական, հոգեկան, տեսողական, խոսքի և լիկվորոդինամիկայի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով.

2. նյարդային համակարգի խրոնիկական հարաճուն (պրոգրեսիվող) հիվանդություններ (այդ թվում՝ գլխուղեղի նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ)՝ կանգուն կեցվածքի, նյարդամկանային, հենաշարժական, տեսողական, խոսքի ֆունկցիաների կայուն արտահայտված խանգարումներով.

3. սրտի ռիթմի խանգարումներ, որոնց դեպքում տեղադրված են սրտի ռիթմը վարող տարատեսակ սարքեր.

4. չշտկվող կղանքային, միզային խուղակներ, ստոմաներ.

5. ոսկրամկանային համակարգի կառուցվածքային բնածին խախտումներ՝ կանգուն կեցվածքի, նյարդամկանային, հենաշարժական ֆունկցիաների կայուն արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարումներով:

Երեխաների ո՞ր առողջական խնդիրների դեպքերում է հաշմանդամությունը սահմանվում 5 տարի ժամկետով

1. չարորակ նորագոյացություններ, այդ թվում՝ սուր և խրոնիկ լեյկոզի ցանկացած ձև.

2. զարգացման ընդհանուր խանգարումներ.

3. սկոլիոզ՝ 3-4-րդ աստիճանի, արագ զարգացող, երկարատև և բարդ վերականգնողական բուժում պահանջող.

4. դիմածնոտային շրջանի բնածին կամ ժառանգական կառուցվածքային խախտումներ (շրթունքների, կոշտ քիմքի և փափուկ քիմքի լրիվ երկատում և այլն)՝ մարսողական ֆունկցիայի կայուն՝ արտահայտված կամ խիստ արտահայտված խանգարմամբ.

5. երկկողմանի բնածին խուլհամրություն (հնարավոր է կոխլեար իմպլանտացիա), երկկողմանի պրակտիկ խլություն (2 կողմից 4-րդ աստիճանի ծանրալսություն՝ խոսքի խիստ արտահայտված խանգարումով), երկկողմանի 4-րդ կամ 3-4-րդ աստիճանի ծանրալսություն, լսողական սարքի կրման անարդյունավետությամբ, խոսքի արտահայտված խանգարումով.

6. երկկողմանի նեյրոսենսոր ծանրալսություն՝ 3-4-րդ աստիճանի, լսողական ապարատի կրման անարդյունավետություն, խոսքի խանգարումով.

7. մանկական ուղեղային լուծանք՝ նյարդամկանային և հենաշարժական, լեզվական և խոսքի ֆունկցիաների կայուն չափավոր արտահայտված խանգարումներով.

8. ոտնաթաթերի բնածին դեֆորմացիաներ (ծուռթաթություն)՝ հենաշարժական ֆունկցիայի արտահայտված խանգարումով.

9. մակերիկամների կեղևի բնածին դիսֆունկցիա, աղ կորցնող ձև.

10. առաջնային մակերիկամային անբավարարություն.

11. պանհիպոպիտուիտարիզմ կամ հիպոպիտուիտարիզմ:

- Եթե դեռ ժամկետը չի ավարտվել, իսկ իմ առողջական վիճակը վատթարացել է, կարո՞ղ եմ դիմել նոր գնահատման համար

Այո, դուք կարող եք վերջնաժամկետից շուտ դիմել նոր գնահատման համար։ Եթե ձեր առողջական վիճակը վատթարացել է նախորդ գնահատումից հետո, ապա կարող եք ցանկացած պահի դիմել նոր գնահատման համար՝ ներկայացնելով առողջական ներկա վիճակի մասին փաստաթղթերը։

Հաշվի առնելով որ այս ցանկերը հաճախ են փոփոխվում՝ խնդրում ենք այս ցանկերի վերջնական տարբերակը փնտրել Հայաստանի իրավական տեղեկատվական համակարգում։ Կարող եք գտնել՝ փնտրելով «Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման չափորոշիչները և գործիքները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշումը։

---

Այս հարցուպատասխանը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իրականացվում է Strive ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորվում Է Եվրոպական միության կողմից։ Այն իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան (NEF Belgium)՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների.

• «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ,
• «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ,
• «ՎԻՆՆԵԹ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ,
• «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:

Այս հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը, և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները:

Այո՛, ինչպես մյուս մարմինների դեպքում է հնարավոր բողոքարկել ընդունված որոշումները, այնպես էլ այս դեպքում։

Ձեր իրավունքները պաշտպանելու նպատակով իրավունք ունեք բողոքարկելու վարչական ակտերը։ Նման վարչական ակտ է նաև ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների կայացրած որոշումը։ Բողոքարկել կարող եք նաև, երբ հանձնաժողովը անգործություն է ցուցաբերել։

- Բողոք ներկայացնելու համար պե՞տք է ունենալ փաստաբան

Ոչ, բողոք ներկայացնելու համար փաստաբան ունենալը պարտադիր չէ, սակայն ցանկալի է։ Եթե անցնում եք բողոքարկման գործընթացով, կարող եք դիմել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին։ Կազմակերպության հետ կարող եք կապ հաստատել ինչպես ֆեյսբուքով, այնպես էլ գրելով էլ. փոստին՝ info@dra.am կամ զանգելով +374 77 400 350 (համարը հասանելի է նաև Whatsapp-ում և Viber-ում)՝ հեռախոսահամարին։
Մենք անվճար իրավաբանական խորհրդատվություն կմատուցենք Ձեզ և տվյալ պահին ֆինանսական հնարավորությունների դեպքում կփորձենք նաև տրամադրել անվճար փաստաբանակ ծառայություն։

- Ի՞նչ տեսակի որոշումները կարող եմ բողոքարկել

Կարող եք բողոքարկել ֆունկցիոնալության գնահատման արդյունքում կայացված բոլոր որոշումները։

Ամենահայտնի օրինակը՝ երբ ֆունկցիոնալության գնահատման արդյունքում որոշել են չսահմանել հաշմանդամություն։ Բողոքարկել կարող եք նաև, երբ ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը (թեթև, միջին, ծանր, խորը) Ձեր համոզմամբ չի համապատասխանում իրականությանը կամ գնահատումը չի իրականացվել ըստ կարգի։

Գնահատման արդյունքում ստեղծված ծառայությունների անհատական ծրագիրը ևս ենթակա է բողոքարկման։ Օրինակ՝ եթե դուք կարծում եք, որ դուք ունեք սայլակի կամ այլ սարքի կարիք, բայց հանձնաժողովը նպատակահարմար չի գտել։

Բողոքարկել կարող եք նաև հաշմանդամության պատճառական կապը։ Օրինակ՝ եթե վնասվածքը ձեռք եք բերել մարտական գործողությունների ժամանակ կամ աշխատանքի ընթացքում, բայց այդ կապը հանձնաժողովը չի սահմանում։

- Որոշումները բողոքարկելու ի՞նչ տարբերակներ կան

Եթե ֆունկցիոնալության գնահատման արդյունքներից դժգոհ եք կամ, օրինակ, չի սահմանվել հաշմադամություն, Միասնական սոցիալական ծառայությունից կարող եք պահանջել, որ իրականացվի վերագնահատում։

Եթե վերագնահատման արդյունքներն էլ չեն գոհացնում, ապա կարող եք բողոքարկել վերադասության կարգով։ Տվյալ դեպքում վերադաս վարչական մարմին է համարվում ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը։

- Կարո՞ղ եմ առաջին բողոքարկման արդյունքում կայացված որոշումը բողոքարկել

Այո, օրինակ, եթե առաջին անգամ բողոքել էիք Միասնական սոցիալական ծառայություն, սակայն դժգոհ եք բողքարկման արդյունքից, կարող եք բողոք ուղարկել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն։ Եթե նախարարության կայացրած որոշումն էլ չբավարարի Ձեզ, ապա այդ դեպքում կարող եք դիմել դատարան։

- Ի՞նչ կլինի, եթե միաժամանակ օգտագործեմ բողոքարկման տարբերակները

Եթե միաժամանակ բողոքն ուղարկել եք և՛ Միասնական սոցիալական ծառայություն, և՛ նախարարություն, ապա բողոքը կքննարկվի միայն նախարարությունում։

Իսկ եթե միաժամանակ բողոքն ուղարկեք նաև դատարան, ապա բողոքը կքննվի միայն դատական կարգով։

- Ի՞նչ պետք է գրել բողոքում

Բողոքը պետք է պարունակի հետևյալ տվյալները՝

• այն վարչական մարմնի անվանումը, որին ներկայացվում է բողոքը (օրինակ՝ Միասնական սոցիալական ծառայություն կամ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն)
• Ձեր անունը, ազգանունը, հասցեն,
• բողոքարկման հիմքը (ի՞նչն եք բողոքարկում)
• Ձեր պահանջը (օրինակ՝ անվավեր ճանաչել նախորդ որոշումը)
• բողոքին կից ներկայացվող փաստաթղթերի ցանկը
• բողոքը ներկայացնելու տարին, ամիսը և ամսաթիվը
• Ձեր ստորագրությունը։

Եթե դժվարանում եք բողոքը ձևակերպելու հարցում, պետական մարմինները պարտավոր են Ձեզ օժանդակել բողոքը կազմելիս։

- Կարո՞ղ եմ իմ բողոքը հիմնավորող փաստաթղթեր կցել

Այո, բողոքին կարող եք կցել նոր փաստաղթեր, որոնք կհիմնավորեն Ձեր պահանջը։ Օրինակ՝ եթե հանձնաժողովը հաշվի չի առել ձեր բժշկական փաստաթղթերից մեկը, դուք կարող եք այն կցել բողոքում և նշել այդ մասին։

- Ի՞նչ է տեղի ունենում բողոք ներկայացնելուց հետո

Եթե բողոքը ներկայացրել եք Միասնական սոցիալական ծառայություն, կիրականացվի ֆունկցիոնալության վերագնահատում։ Այսինքն՝ նորից կձևավորվի հանձնաժողով, որը կվերագնահատի Ձեր ֆունկցիոնալությունը։ Հանձնաժողովը կարող է բավարարել ձեր բողոքը ամբողջությամբ կամ մասնակի։ Կարող է նաև մերժել բողոքը՝ նախորդ որոշումը թողնելով անփոփոխ։

Եթե բողոքել եք ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարին, ապա բողոքը կքննարկվի նախարարությունում։ Այս դեպքում ևս ձեր բողոքը ամբողջությամբ կամ մասնակի կբավարարեն կամ կմերժեն։

Նախարարությունը Միասնական սոցիալական ծառայությունից անհապաղ կպահանջի գործը (բոլոր նյութերը): Միասնական սոցիալական ծառայությունը պարտավոր է 5-օրյա ժամկետում նախարարությանը տրամադրել բոլոր փաստաթղթերը:

Նախարարությունը սովորաբար որոշումը կայացնում է ներկայացված փաստաթղթերի հիման վրա։ Անկախ փորձագետներից կազմված խումբը տալիս է եզրակացություն, որի հիման վրա էլ նախարարը կայացնում է որոշումը։

Ձեր բողոքը ստանալուց հետո Միասնական սոցիալական ծառայությունը կամ նախարարությունը կհարուցի վարչական վարույթ և երեք օրվա ընթացքում կտեղեկացնի Ձեզ վարչական վարույթի հարուցման մասին: Դուք պետք է տեղեկացվեք նաև, օրինակ, ֆունկցիոնալության վերագնահատման անցկացման տեղի, օրվա, ժամի և այլ պայմանների մասին:

- Ի՞նչ ժամկետում պետք է բողոք ներկայացնեմ

Կարող եք բողքարկել Ֆունկցիոնալության գնահատման որոշումն ուժի մեջ մտնելու օրվանից վերադասությանը` որոշման մեջ նշված ժամկետում, դատարան` 2 ամսվա ընթացքում Ժամկետը բաց թողնելուց հետո այլևս չեք կարող բողոքարկել։

Բողոքարկման ժամկետը կարող է վերականգնվել միայն եթե այն բաց եք թողել հարգելի պատճառով։ Օրինակ՝ եթե հիմնավորեք, որ ձեզնից անկախ պատճառներով եք բաց թողել ժամկետը։ Այդ պատճառը վերանալուց հետո 15 օրվա ընթացքում կարող եք բողոք ներկայացնել։

Իսկ եթե բողոքարկման ժամկետից անցել է մեկ տարի, ապա չեք կարող նաև բողոքարկել հիմնավորելով հարգելի պատճառները։ Մեկ տարի անց միայն մեկ բացառություն կա, երբ բողոքարկելու ժամկետը բաց թողնելը կապված է անհաղթահարելի ուժի առաջացրած հետևանքների հետ: Օրինակ՝ երկրաշարժը, ջրհեղեղը, հրդեհը, պատերազմը, ռազմական և արտակարգ դրությունը։

- Որքա՞ն ժամանակ է սովորաբար տևում բողոքի գործընթացը

Միասնական սոցիալական ծառայության և նախարարության կողմից բողոքի քննարկման ժամկետը 30 օր է: Ժամկետը կարող է երկարաձգվել, օրինակ, եթե անհրաժեշտություն է առաջացել լրացուցիչ փաստաթղթեր ներկայացնել։

- Բողոքարկելու համար պե՞տք է վճարել

Ոչ, բողոքարկումն անվճար է։ Եթե Ձեզնից գումար են պահանջում բողոքն ընդունելու համար, ապա կարող եք հայտնել իրավապահներին կամ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին։

- Ինչպե՞ս կարող եմ հետևել բողոքի ընթացքին

Դուք իրավունք ունեք տեղեկանալու բողոքի ընթացքի մասին։ Տեղեկանալու համար կարող եք զանգել կամ այցելել այն մարմին, որին ներկայացրել եք բողոքը։ Եթե բողոքն ուղարկել եք e-request.am-ի միջոցով, ապա կարող եք հենց կայքի միջոցով էլ հետևել, թե որ փուլում է գտնվում այն։

Բողոքի ընթացքում դուք իրավունք ունեք ծանոթանալու վարչական վարույթի նյութերին: Եթե ցանկանում եք ծանոթանալ նյութերին, պետք է դիմեք, որից հետո պարտավոր են ձեզ երեք օրվա ընթացքում տալ ծանոթանալու հնարավրոություն։ Դուք կարող եք այդ նյութերը լուսանկարել, պատճենել կամ Ձեզ մոտ գրառումներ անել դրանցից։

- Ո՞ր օրենքի համաձայն է իրականացվում բողոքարկումը

Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման ոլորտում ընդունվող որոշումները բողոքարկվում են «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» օրենքի համաձայն:

- Բացի նախարարություն կամ դատարան դիմելուց, մյուս ո՞ր մարմիններին կարող եմ դիմել

Հաշմանդամության սահմանման հարցերով Ձեր բողոքը կարող եք ներկայացնել նաև ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանին։ Բողոքը պետք է պաշտպանին ներկայացվի մեկ տարվա ընթացքում այն օրվանից, երբ իմացել եք ձեր իրավունքների կամ ազատությունների ենթադրյալ խախտման մասին:

Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման մասին կարգի նկատմամբ վերահսկողություն է իրականացնում նաև  ՀՀ առողջապահական և աշխատանքի տեսչական մարմին։ Ուստի բողոք կարող եք ներկայացնել նաև տեսչական մարմին։

---

Այս հարցուպատասխանը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իրականացվում է Strive ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորվում Է Եվրոպական միության կողմից։ Այն իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան (NEF Belgium)՝ համագործակցությամբ չորս գործընկեր կազմակերպությունների.

• «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ,
• «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ,
• «ՎԻՆՆԵԹ Գորիս» զարգացման հիմնադրամ,
• «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ:
  

Այս հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը, և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները:

Զբաղվածության և ներառական կրթության մասին զեկույց

Առաջին զեկույցը, որը ներկայացվել է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի հետ համատեղ, կենտրոնանում է զբաղվածության պետական ծրագրերի անարդյունավետության և ներառական կրթության խնդիրների վրա: 2020-2023 թթ․առաջին կիսամյակն ընկած ժամանակահատվածում զբաղվածության ամենամյա պետական ծրագրերի շրջանակում աշխատանքի ընդունված 3096 անհատներից միայն 222-ն են հաշմանդամություն ունեցող անձինք: Զեկույցը նաև ընդգծում է խուլ, խուլ և կույր կամ կույր երեխաների համար ներառական կրթության իրավունքի իրացման խնդիրները` շեշտելով համընդհանուր դիզայնի սկզբունքների ապահովման անհրաժեշտությունը։

Զեկույցի ստեղծմանը նաև մասնակցել են՝ 

• Իրավունքի զարգացման և պաշտպանության հիմնադրամ

• Մարդու իրավունքների հետազոտությունների կենտրոնի

• Երեխաների պաշտպանության ցանց

Ընթերցել զեկույցը (անգլերեն)

Հոգեկան առողջության և ապաինստիտուցիոնալացման մասին զեկույց

Երկրորդ զեկույցը, որը ներկայացվել է Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի հետ համատեղ, ուղղված է հոգեկան առողջության իրավունքին: Զեկույցը ցույց է տալիս, որ հոգեկան առողջությանն առնչվող օրենքները համահունչ չեն մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշներին: Զեկույցը նաև ընդգծում է, որ կառավարությունը չի իրականացնում բավարար աշխատանքներ  իրավունքների վրա հիմնված հոգեկան առողջության համակարգեր ստեղծելու նպատակով։ 

Զեկույցի ստեղծմանը նաև մասնակցել են՝ 

• Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակ
• «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ
• «Իրական աշխարհ, իրական մարդիկ» ՀԿ
• Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոն

Ընթերցել զեկույցը (անգլերեն)

Սա Հայաստանում արված՝ համընդհանուր դիզայնի մասին առաջին դասընթացն էր մասնագետների և ոչ մասնագետների համար։ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող անձինք, ճարտարապետները, կրթության և այլ ոլորտների մասնագետները հնարավորություն ունեցան համագործակցաբար ուսումնասիրել համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները։

Պատկերի նկարագրություն - Սեղանի շուրջ նստած են Վահան Դիշլանյանը, Արմինե Սահակյանը, Արմինե Ավագյանը և Ռուզաննա Ղազարյանը։ Նրանց մեջտեղում կանգնած է Սաշա Անիկուշինը։

Դասընթացը վարեցին Սաշա Անիկուշինը և Նարեկ Մինասյանը, ովքեր երկու օրվա ընթացքում անդրադարձան համընդհանուր դիզայնի կիրառության տարբեր հարցերի՝ ֆիզիկական միջավայրից մինչև արվեստ։ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ից Մուշեղ Հովսեփյանը մասնակիցներին ներկայացրեց համընդհանուր դիզայնի և մատչելիության օրենսդրությունը Հայաստանում։

Դասընթացը կազմակերպվել էր օգոստոսի 28-ին և 29-ին կազմակերպության նախաձեռնությամբ։ Այն կազմակերպվել էր առավելագույնս հաշվի առնելով մասնակիցների կարիքները և համընդհանուր դիզայնի սկզբունքները՝ օրինակ դառնալու նաև հանդիպումների կազմակերպման տեսանկյունից։ 

Երկրորդ օրվա ավարտին մասնակիցները խմբային աշխատանքի ժամանակ դիտարկեցին երևանյան երեք միջավայրեր՝ ստուգելու դրանց համապատասխանությունը համընդհանուր դիզայնի սկզբունքին և ներկայացնելու գործնական առաջարկներ։

Just a few days ago, we filed an appeal with the administrative court against the RA Ministry of Labor and Social Affairs. Starting on February 1, 2023, the Ministry has been employing a novel set of evaluative tools to determine disability status. Specialist assessments gauge individual functionality, input this data into the system, and a final decision is automatically generated by the e-disability electronic system. What is troubling, however, is that the Ministry has not disclosed the formula behind these calculations, nor is this formula grounded in any established legal framework.

Consequently, thousands of people undergo this functional assessment without the ability to understand or challenge the basis of the decisions made about them. This practice undermines the rights of persons with disabilities to equal protection under the law.

We have petitioned the court to declare the Ministry’s actions—namely, the creation and implementation of this undisclosed formula within the e-disability system—as unlawful.

On September 1, Administrative Court Judge Aghasi Darbinyan approved our lawsuit for proceedings. The initial court hearing has been scheduled for December 6, 2023, at 3:30 p.m. and will be held at the Yerevan branch of the Administrative Court (in hall 25).

Given the unprecedented and significant scale of this case, we anticipate keen interest from media outlets, human rights organizations, and international partners alike.

Track the case: datalex.am

Afterword - The scope of this legal case does not cover additional concerns that DRA finds crucial regarding e-disability.am and its functionality assessment system. Specifically, the case does not address the platform's non-adherence to the basic A-level criteria laid out by the Web Content Accessibility Guidelines, nor the impact of not considering the environmental factors and self-assessment results on final decisions.    

Մենք մշակել ենք հնգամսյա կրթական ծրագիր, որը հնարավորություն կտա հաշմանդամություն ունեցող երիտասարդներին հարստացնել իրենց փորձը և գիտելիքները մարդու իրավունքների, առաջնորդության և հաղորդակցության վերաբերյալ։ 

Եթե հետաքրքրված եք հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներով, ցանկանում եք Ձեր ներուժը ներդնել հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների համար պայքարում, ապա այս ծրագիրը հենց Ձեզ համար է։ 

Ի՞նչ հնարավորություններ կընձեռի այս ծրագիրը

Ծրագրի շրջանակներում 20 երիտասարդ երկօրյա դասընթացի միջոցով կզարգացնի մարդու իրավունքների, ջատագովության և առաջնորդության հմտությունները։ Այնուհետև մասնակիցներն իրենք կստանձնեն ծրագրի հաջորդ հատվածի ստեղծման առաջնորդությունը։ Կախված խմբի հետաքրքրություններից և կարիքներից՝ կընտրվեն ամենշաբաթյա հանդիպումների թեմաները։ Հանդիպումների ընթացքում մասնակիցները հնարավորություն կունենան փորձառու մասնագետների և որոշում կայացնողների հետ քննարկել իրենց հետաքրքրող հարցերը։ 

Ծրագրի հաջորդ փուլում մասնակիցները կկարողանան իրականացնել իրենց գաղափարները մեզ հետ համատեղ։ Նախագծերի իրականացման միջոցով մասնակիցները ձեռք կբերեն գործնական հմտություններ և գիտելիքներ կազմակերպության և ծրագրերի կառավարման վերաբերյալ։ Ամբողջ ընթացքում մասնակիցները կկարողանան օգտվել ոլորտի առաջատար մասնագետների խորհուրդներից՝ մենթորության միջոցով։ 

Մենք ակնկալում ենք, որ ծրագրի ավարտից հետո մասնակիցները կշարունակեն իրենց ակտիվ գործունեությունը «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ում, այդ թվում՝ ընդգրկվելով որոշումների կայացման գործընթացներում։ 

Ովքե՞ր կարող են դիմել

Ծրագրին կարող են դիմել հաշմանդամություն ունեցող երիտասարդները, ովքեր 15-35 տարեկան են։ Հատկապես խրախուսվում է 15-25 տարեկան երիտասարդների մասնակցությունը։ 

Ծրագրին մասնակցելու առաջնահերթությունը կտրվի համանման այլ ծրագրերի չմասնակցած երիտասարդներին և նրանց, ովքեր դեռ ընդգրկված չեն այլ կազմակերպություններում։ 

Մենք ողջունում ենք հաշմանդամություն ունեցող բոլոր երիտասարդների մասնակցությունն անկախ նրանից՝ իրենց հաշմանդամությունը տեսանելի է, թե ոչ, ճանաչված է, թե ոչ։ Մենք հավատարիմ ենք խտրականությունից զերծ միջավայրի ստեղծմանը և ապահովում ենք, որ մեր ծրագրերում ընդգրկված բոլոր մարդկանց իրավունքները հարգվեն։ 

Ծրագրին արդյունավետ մասնակցության նպատակով մենք կապահովենք տրանսպորտային և կեցության ծախսերը, անհրաժեշտության դեպքում նաև ուղեկցող անձի համար։ Մենք դասընթացն իրականացնելու ենք տեղաշարժման դժվարություններ ունեցող անձանց համար հնարավորինս մատչելի միջավայրում։ Լսողության խնդիրներ ունեցող մասնակիցների համար դասընթացը և հանդիպումները կարող են թարգմանվել նաև հայերեն ժեստերի լեզվով։ 

Անհրաժեշտության դեպքում կտրամադրվեն նաև խելամիտ հարմարեցումներ՝ մասնակցի նախընտրություններին համապատասխան։

Ե՞րբ է նախատեսվում ծրագրի իրականացումը

Ծրագիրը կմեկնարկի երկօրյա դասընթացով, որը կիրականացվի հոկտեմբերի առաջին շաբաթում Երևանից դուրս՝ գիշերակացով։ Դրան կհաջորդեն ամենշաբաթյա հանդիպումները, որոնք կլինեն և՛ առցանց, և՛ օֆլայն՝ Երևանում։ Իսկ դեկտեմբերին և հունվարին մասնակիցները համատեղ փոքր ծրագրեր կիրականացնեն և կստանան մենթորինգի հնարավորություն։

Ինչպե՞ս դիմել

Դիմելու համար անհրաժեշտ է լրացնել հետևյալ հայտը՝

Դիմել

Խնդրում ենք հայտին պատասխանել հնարավորինս մանրամասն և ներկայացնել, թե ինչու հատկապես դուք պետք է ունենաք այս հնարավորությունը։ Հայտը լրացրեք՝ մտքում ունենալով, որ նախնական ընտրությունը կատարվելու է հենց հայտի հիման վրա։

Նկատի ունեցեք, որ ընդամենը քսան երիտասարդ է ունենալու մասնակցելու հնարավորություն, ուստի դուք կարող եք չընտրվել, սակայն դա չի նշանակում, որ մենք պատրաստակամ չենք համագործակցելու Ձեզ հետ հաջորդ ծրագրերի ընթացքում։ 

Ե՞րբ է դիմելու վերջնաժամկետը

Դիմելու վերջնաժամկետը հոկտեմբերի 12-ն է։ Հայտերի ընդունման ավարտից հետո մեկ շաբաթվա ընթացքում դուք կտեղեկանաք ինչպես հաստատման, այնպես էլ մերժման մասին։ 

Եթե ունեք հարցեր կամ հավելյալ տեղեկությւոնների կարիք, կարող եք գրել մեզ Ֆեյսբուքով, էլ. փոստով՝ info@dra.am կամ Whatsapp-ով՝ +37477400350։ 

Վերջին յոթ ամիսների ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին կապող միակ ճանապարհը խոչընդոտող շրջափակումը բնակչությանը կանգնեցրել է սննդամթերքի, դեղորայքի և հիգիենայի միջոցների խիստ պակասի առաջ, ազդել բժշկական և կրթական հաստատությունների գործունեության վրա և վտանգել մարդկանց կյանքը։ Բնակիչները, հատկապես երեխաները, հաշմանդամություն ունեցող անձինք, տարեցները, հղի կանայք և հիվանդները, զգալի վտանգի տակ են:

«Լաչինի միջանցքի շրջափակումը հումանիտար արտակարգ իրավիճակ է, որը առաջացրել է հիմնական սննդամթերքի խիստ պակաս, ներառյալ արևածաղկի ձեթը, ձուկը, հավի միսը, կաթնամթերքը, հացահատիկը, շաքարավազը և մանկական կաթնախառնուրդը»,- ասում են փորձագետները:

Նրանք նախազգուշացրել են, որ տարածաշրջանը արագորեն սպառում է իր բժշկական պաշարները, և հիվանդանոցները դժվարանում են օգնություն ցուցաբերել, քանի որ շտապօգնության մեքենաների աշխատանքը դժվարացել է վառելիքի մատակարարումների նվազման պատճառով:

Փորձագետներն Ադրբեջանի իշխանություններին կոչ են արել անհապաղ վերականգնել Լաչինի միջանցքով երկու ուղղություններով մարդկանց, տրանսպորտային միջոցների և բեռների ազատ և անվտանգ տեղաշարժը՝ 2020 թվականի նոյեմբերի հրադադարի համաձայնագրին համապատասխան։

Նրանք նաև կոչ են արել տարածաշրջանում տեղակայված ռուսական խաղաղապահ ուժերին պաշտպանել միջանցքը՝ հրադադարի համաձայնագրի պայմաններով։

«Վերացնելով շրջափակումը, իշխանությունները կարող են մեղմել հազարավոր մարդկանց տառապանքը Լեռնային Ղարաբաղում և թույլ տալ մարդասիրական օգնության անարգել հոսքը խաղաղ բնակչությանը», - ասում են փորձագետները: «Այս վճռական ժամանակաշրջանում կարևոր է ապահովել բոլոր անհատների անվտանգությունը, արժանապատվությունը և բարեկեցությունը»,- ասում են նրանք:

«Մենք կոչ ենք անում Ադրբեջանի կառավարությանը պահպանել իր միջազգային պարտավորությունները` հարգելու և պաշտպանելու մարդու իրավունքները, ներառյալ սննդի, առողջության, կրթության և կյանքի իրավունքը: Մենք նաև ընդգծում ենք համագործակցության և երկխոսության կարևորությունը բոլոր ներգրավված կողմերի միջև՝ գտնելու խաղաղ և կայուն լուծում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանը»,- նշել են փորձագետները։

* Փորձագետներն են՝ Մայքլ Ֆախրի (Սննդի իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցող), Ֆարիդա Շահիդ (Կրթության իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցող), Կլաուդիա Մալեր (Տարեցների կողմից մարդու բոլոր իրավունքներից օգտվելու հարցերով անկախ փորձագետ), Ջերարդ Քուին (Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով հատուկ զեկուցող)։

Փորձագետներն արդեն նմանատիպ մտահոգություններ են հայտնել Ադրբեջանի և Ռուսաստանի կառավարություններին 2023 թվականի փետրվարին (JUA AZE 1/2023 և JUA RUS 1/2023), իսկ Ադրբեջանի կառավարությունն արձագանքել է բարձրացված մտահոգություններին (AZE 1/2023):

Հատուկ զեկուցողները Մարդու իրավունքների խորհրդի հատուկ ընթացակարգերի մաս են կազմում: Հատուկ ընթացակարգերի փորձագետներն աշխատում են կամավոր հիմունքներով. նրանք ՄԱԿ-ի աշխատողներ չեն և իրենց աշխատանքի դիմաց աշխատավարձ չեն ստանում։ Նրանք անկախ են որևէ կառավարությունից կամ կազմակերպությունից և ծառայում են իրենց անհատական կարգավիճակով:

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը փաստաթուղթ է, որը մշակվում է անձի ֆունկցիոնալության գնահատման արդյունքում։ Այս ծրագրում նշվում են այն ծառայությունները, որոնց կարիքն ունի անձը սոցիալական ներառման համար։

- Ինչու՞ է ծառայությունների անհատական ծրագիրը կարևոր հաշմանդամություն ունեցող անձի համար

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը կարևոր է հաշմանդամություն ունեցող անձի համար, քանի որ այն ապահովում է իր անհատական կարիքների արդյունավետ լուծումը: Ծրագիրն ապահովում է, որ դուք ստանաք այն հիմնական ծառայությունները, որոնց կարիքն ունեք Օրինակ՝ վերականգնողական, մասնագիտական կամ սոցիալական ծառայությունները, որոնց շնորհիվ դուք կարող եք լիարժեք մասնակցել հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում:

- Ովքե՞ր են մշակում ծառայությունների անհատական ծրագիրը 

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը մշակում է ֆունկցիոնալության գնահատման հանձնաժողովը։ Այս հանձնաժողովն է սահմանում անձի հաշմանդամությունը։

- Ի՞նչ տեղեկություններ են հաշվի առնում ծառայությունների անհատական ծրագիրը մշակելիս

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը մշակելիս հանձնաժողովը պետք է հաշվի առնի ձեր անձին և հաշմանդամությանն առնչվող բոլոր առանձնահատկությունները։ Օրինակ՝ ի՞նչ միջավայրային արգելքների եք բախվում աշխատելիս, ձեր առողջական վիճակը ժամանակի ընթացքում բարելավվելու՞ է և այլն։ Այս ծրագրում առաջնահերթ գրվում են այն ծառայությունները, որոնք նպաստելու են ձեր կարողությունների զարգացմանն ու սոցիալական ներառմանը։ 

- Կարո՞ղ եմ մասնակցել իմ ծառայությունների անհատական ծրագրի մշակմանը

Այո, բնականաբար դուք կարող եք մասնակցել ձեր անհատական ծրագրի մշակմանը: Ծրագիրը մշակելիս հանձնաժողովը պետք է առավելագույնս հաշի առնի այն, թե ինչքանով են գրված ծառայությունները ընդունելի ձեզ համար։ 

- Ե՞րբ եմ ստանալու ծրագրի իմ օրինակը

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը տրվում է նույն պահին, ինչ տրվում է ֆունկցիոնալության գնահատման (հաշմանդամության սահմանման) որոշումը։ Երբ հանձնաժողովը որոշումը կայացնում է, այն փոխանցվում է ձեզ երեք աշխատանքային օրվա ընթացքում՝ առձեռն, առցանց, էլեկտրոնային փոստով կամ փոստով։

- Բացի ծրագրից էլ ի՞նչ տեղեկություն եմ ստանալու 

Ծառայությունների անահատական ծրագրի հետ ձեզ պետք է տրամադրեն տեղեկություններ ծառայություններ տրամարդող կազմակերպությունների մասին։ Օրինակ՝ երբ աջակցող սարքի կարիք ունեք, տրվում է նաև ցանկ, թե որ կազմակերպություններն են տրամադրում այդ սարքերը։ 

- Ծառայությունների ինչպիսի՞ տեսակներ են սովորաբար ներառվում ծրագրում

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը սովորաբար ներառում է բժշկական, վերականգնողական, կրթական, մասնագիտական և սոցիալական ծառայություններ: Եթե ունեք հատուկ ծառայության կարիք, այդ ծառայությունները ևս պետք է տեղ գտնեն ծրագրում։ 

- Որքա՞ն հաճախ է ծրագիրը վերանայվում

Ծառայությունների անահատական ծրագիրը կազմվում է հաշմանդամության սահմանման ժամկետով։ Այսինքն՝ եթե ձեր հաշմանդամությունը սահմանվել է մեկ տարով, ապա մեկ տարի անց՝ հաջորդ գնահատման ժամանակ, կվերանայվի նաև այս ծրագիրը։ 

Եթե հաշմանդամությունը սահմանվել է անժամկետ, ծրագիրը կվերանայվի հաջորդ 5 տարվա ընթացքում։ Մինչև հինգ տարի ժամկետը գործում է նաև, եթե հաշմանդամություն ունեցող երեխայի հաշմանդամությունը սահմանվել է մինչև 18 տարեկան դառնալը։

Այս դեպքերում հաշվի է առնվում, օրինակ, ծառայությունների տրամադրման ժամկետները։ Եթե նախատեսված է, որ վերականգնողական այս կամ այն ծառայությունը ստանալու եք երեք տարի, ապա ծրագիրը պետք է վերանայվի երեք տարի անց։

- Ե՞րբ կարող են նոր փոփոխություններ կամ լրացումներ արվել

Ծրագրում փոփոխություններ կամ լրացումներ կարող են կատարվել մի քանի հիմնական դեպքերում՝

1. երբ ձեր առողջական վիճակը փոփոխվել է և դիմել եք կրկնակի գնահատման համար,
2. երբ հաշմանդամության սահմանման նախորդ ժամկետը անցել է և դիմել եք կրկնակի գնահատման համար,
3. երբ ֆունկցիոնալության գնահատման որոշումը բողոքարկել եք և պետք է վերագնահատում անցնեք,
4. երբ միասնական սոցիալական ծառայությունը ձեր փաստաթղթերում թերություններ կամ խախտումներ է նկատել և նշանակվել է վերագնահատում:
5. երբ այդպես է որոշել դատարանը։
   

- Կարո՞ղ եմ պահանջել փոփոխություններ իմ ծրագրում

Այո, դուք իրավունք ունեք փոփոխություններ պահանջելու ծառայությունների անհատական ձեր ծրագրում, եթե ժամանակի ընթացքում փոխվել են ձեր կարիքները: Օրինակ՝ ժամանակի ընթացքում նոր աջակցող տեխնոլոգիա ունենալու կարիք ունեք։ Այդ դեպքում պետք է դիմեք Միասնական սոցիալական ծառայություն՝ ծրագիրը վերանայելու համար։ 

- Ի՞նչ կպատահի, եթե հրաժարվեմ ստանալ ծրագրում գրված որևէ ծառայություն

Ծառայությունների անհատական ծրագիրը խորհրդատվական բնույթի է։ Այսինքն՝ այն չի պարտավորեցնում ձեզ ստանալ այդ ծառայությունները, այլ առաջարկում է։ Դուք ազատ եք հրաժարվել այս կամ այն ծառայությունից։ Դուք իրավունք ունեք նաև հրաժարվելու գրված բոլոր ծառայություններից։ Սակայն եթե դուք ցանկանում եք ստանալ այդ ծառայությունը և ծառայությունը մատուցվում է պետության կողմից, ծրագիրը ենթակա է պարտադիր կատարման պետական մարմինների համար:

- Ինչպե՞ս են մատուցվում ծրագրում նախատեսված ծառայությունները

Ծրագրում նշված ծառայությունները սովորաբար մատուցվում են ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների կողմից: Այս կազմակերպությունները սովորաբար ֆինանսավորվում են պետության կողմից տվյալ ծառայությունները մատուցելու համար։ Ծրագրում կարող են գրվել ծառայություններ, որոնք պետությունը, ցավոք, չի ֆինանսավորում։ Այս ծառայությունները մասնագետները գրում են, որպեսզի դուք իմանաք, թե ինչ է խորհուրդ տրվում ձեզ։ Եվ եթե ունեք համապատասխան հնարավորություն կամ որևէ հասարակական կազմակերպություն իր նախաձեռնությամբ տրամադրում է այդ ծառայությունը, ձեր նախաձեռնությամբ օգտվեք դրանցից։ 

- Ինչպե՞ս կարող եմ պաշտպանել իրավունքներս, եթե դրանք խախտվել են

Եթե կարծում եք, որ ծառայությունների անհատական ծրագրի մշակման ժամանակ ձեր իրավունքները խախտվել են, կարող եք դիմել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության աջակցությանը։ Այս կազմակերպությունը ղեկավարվում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից և տրամադրում է իրավական և տեղեկատվական աջակցություն հաշմանդամության սահմանման գործընթացներում։ 

Օրինակ՝ կարող եք դիմել, եթե Ձեր կարծիքը հաշվի չեն առել ծրագիրը մշակելիս, երբ ձեզ չեն տրամադրել ծրագրի օրինակը, եթե դուք ունեք որևէ ծառայության կարիք, սակայն այն տեղ չի գտել առաջարկվող ծրագրում։ 

Կազմակերպության ներկայացուցիչները կարող են նաև որպես դիտորդ ներկա գտնվել հանձնաժողովի նիստի ժամանակ։ 

Կազմակերպության հետ կարող եք կապ հաստատել ինչպես ֆեյսբուքով, այնպես էլ գրելով էլ. փոստին՝ info@dra.am կամ զանգելով +374 77 400 350 հեռախոսահամարին։ Համարը հասանելի է նաև Whatsapp-ում և Viber-ում։ 

Այս կազմակերպությունից բացի կան նաև այլ կազմակերպություններ, որոնք կարող են աջակցել Ձեզ իրավունքների պաշտպանության հարցում։ 

---

Այս հարցուպատասխանը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իրականացվում է Strive ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում Է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:

Ֆունկցիոնալության գնահատման հանձնաժողովը, որը նաև հայտնի է որպես հաշմանդամության սահմանման հանձնաժողով, մասնագետների խումբ է, որը պատասխանատու է անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատելու համար։ 

- Ինչպե՞ս է ձևավորվում այս հանձնաժողովը

Երբ անձը դիմում է իր հաշմանդամության սահմանման համար, մասնագետների գրանցամատյանից պատահականության սկզբունքով ձևավորվում է հանձնաժողով։ Այսինքն՝ ամեն անգամ ձևավորվում է առանձին հանձնաժողով:

- Ո՞ր մասնագետներն են ընդգրկվում հանձնաժողովում

Ֆունկցիոնալության գնահատման հանձնաժողովում ընդգրկվում են մասնագետներ, որոնք գնահատում են օրգանիզմի ֆունկցիաները և մարմնի կառուցվածքը, ինչպես նաև անձի գործունեությունը և մասնակցությունը։ Մասնագետների ընտրությունը կախված է նաև նրանից, թե գնահատվողը 18 տարեկանից բարձր է, թե մինչև 18 տարեկան։

- Ո՞ր մասնագետներն են գնահատում օրգանիզմի ֆունկցիաները և մարմնի կառուցվածքը

Երեխաների օրգանիզմի ֆունկցիաները և մարմնի կառուցվածքը կարող են գնահատել հետևյալ մանկական բժիշկները՝ մանկաբույժ, մանկական օրթոպեդ-վնասվածքաբան, ակնաբույժ, սրտաբան, նյարդաբան, քիթ- կոկորդ-ականջաբան, նյարդավիրաբույժ, հոգեբույժ, ներզատաբան, վիրաբույժ և վերականգնողաբան։ 

Չափահասների դեպքում կարող են ընդգրկվել հետևյալ բժիշկները՝ օրթոպեդ, վնասվածքաբան, ակնաբույժ, սրտաբան, քիթ-կոկորդ-ականջաբան, նյարդավիրաբույժ, հոգեբույժ, էնդոկրինոլոգ, վիրաբույժ, նյարդաբան, թերապևտ, արյունաբան, գաստրոէնտերոլոգ, նեֆրոլոգ/երիկամաբան, ուռուցքաբան, մաշկաբան, ռևմատոլոգ, ուրոլոգ, թոքաբան, վերականանգողաբան։ 

- Ո՞ր մասնագետներն են գնահատում մարդու գործունեությունը և մասնակցությունը

Գործունեությունը և մասնակցությունը գնահատող մասնագետները երեխաների և չափահասների դեպքում նույնն են։ Հանձնաժողովում կարող են ընդգրկվել հետևյալ մասնագետների ցանկից՝ հոգեբան, կինեզոլոգ, էրգոթերապիստ, լոգոպեդ, տիֆլոմանկավարժ, սուրդոմանկավարժ, օլիգոֆրենոմանկավարժ, սոցիալական մանկավարժ, մանկական հոգեբան, հատուկ մանկավարժ։ 

- Քանի՞ մասնագետ է ընդգրկված յուրաքանչյուր հանձնաժողովում

Յուրաքանչյուր հանձնաժողով պետք է կազմված լինի 3-5 մասնագետներից: 

- Ովքե՞ր չեն կարող լինել գնահատող հանձնաժողովի անդամ

Բժիշկը, ով բուժել է գնահատվող անձին կամ ուղեգրել է նրան գնահատման, չի կարող լինել հանձնաժողովի կազմում։ Հանձնաժողովի կազմում չեն կարող լինել մասնագետները, ովքեր ազգակցական կապի մեջ են գնահատվող անձի հետ։ Օրինակ՝ եթե գնահատվողի զավակն է, հարազատ հայրը կամ մայրը, եղբայրը կամ քույրը կամ նրանց զավակը, հորեղբայրը կամ հորաքույրը կամ նրանց զավակը, մորեղբայրը կամ մորաքույրը կամ նրանց զավակը, ամուսինը, փեսան, հարսը, ամուսնու ծնողները կամ նրանց զավակը կամ եղբայրը կամ քույրն է։ 

Սա օգնում է հնարավորինս ապահովել անաչառություն և խուսափել շահերի բախումից:

- Ի՞նչ պետք է անի անձի հանձնաժողովի անդամը շահերի բախման դեպքում

Շահերի բախումն այն իրավիճակն է, երբ գնահատող մասնագետն իր լիազորություններն իրականացնելիս պետք է ընդունի որոշում, որը կարող է մեկնաբանվել որպես անձնական շահերով առաջնորդվել։ 

Այս դեպքերում գնահատող մասնագետը, նախօրոք գործը ստանալուց մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում պարտավոր է շահերի բախման մասին տեղեկացնել Միասնական սոցիալական ծառայությանը։ Նա պետք է ներկայացնի շահերի բախման մասին հայտարարություն՝ նշելով կոնկրետ հանգամանքները։

Այս դեպքում նրան կփոխարինի այլ մասնագետ։ 

- Կարո՞ղ է գնահատվող անձը դիմել, որպեսզի հանձնաժողովի անդամներից մեկը չմասանկցի իր գնահատմանը

Գնահատվող անձը կարող է դիմել, որպեսզի կոնկրետ մասնագետը չմասնակցի իր գնահատմանը մի շարք դեպքերում։ 

Օրինակ՝ երբ հանձնաժողովի անդամը մինչև գնահատման ավարտը հրապարակայնորեն արտահայտվել է հնարավոր արդյունքի մասին, մինչև փաստաթղթերի հետազոտումը կանխակալ գնահատական է տվել և այլն։ 

Մեկ այլ օրինակ է, երբ առկա են հանգամանքներ, որոնք վկայում են, որ հանձնաժողովի տվյալ անդամն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն շահագրգռված է արդյունքով կամ նրա անաչառությունը կասկածի է հարուցում։ 

Հանձնաժողովի կոնկրետ անդամի բացարկը կարող է հայտնվել մինչև գնահատման ավարտվելը` այն փուլում, երբ բացարկ գնահատվողին հայտնի է դարձել այդ հանգամանքը։

---

Այս հարցուպատասխանը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իրականացվում է Strive ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում Է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ակտիվորեն մասնակցում է տնօրեններին ընտրող հանձնաժողովներում որպես հանձնաժողովի անդամ։ Մեր նպատակն է հետևել, որպեսզի ընտրությունն ընթանա օրենսդրության համապատասխան և տնօրեն ընտրվեն անձինք, որոնք կապահովեն հաստատություններում խնամք ստացող բոլոր անձանց բարեկեցությանը և մարդու իրավունքները:

Կարևոր է նշել, որ բոլոր հասարակական կազմակերպությունները հնարավորություն ունեն ընդգրկվելու այդ հանձնաժողովներում, ինչպես սահմանված է ՀՀ կառավարության 2022 թվականի ապրիլի 22-ի N 539-Ն որոշմամբ։ Այնուամենայնիվ, մենք հաճախ այս հանձնաժողովներում ընդգրկվելու համար դիմող միակ կազմակերպությունն ենք։ Այդ առումով կարևորում ենք մեր գործունեության հաշվետվողականությունը և այս բաժնում պարբերաբար թարմացնում ենք տեղեկություններ հանձնաժողովներում մեր մասնակցության և տնօրենների ընտրության մրցույթների արդյունքների ամփոփ տեղեկություններ։ 

Տնօրենների մրցույթների մասին թարմացումները տեղադրվում են ըստ ժամանակագրական հաջորդականության։ 

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի օգոստոսի 16

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Երևանի «Զատիկ» երեխաների աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ թեստավորում

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Թեստավորման փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն։

Արդյունքը՝ «Երևանի «Զատիկ» երեխաների աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի թեստավորման փուլին ներկայացել է Կարինե Գասպարյանը։ 

Կարինե Գասպարյանը թեստավորման փուլը չի հաղթահարել։

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի օգոստոսի 9

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Սյունիքի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ թեստավորում

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Թեստավորման փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն։

Արդյունքը՝ «Սյունիքի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի թեստավորման փուլին ներկայացել է Ռուզաննա Հովհաննիսյանը։ 

Թեստավորման փուլը չի հաղթահարել։

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի հուլիսի 11

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ հարցազրույց

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Հարցազրույցի փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն, ամբողջ ընթացքը տեսագրվել է։

Արդյունքը՝ «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի հարցազրույցի փուլին ներկայացել է Մարինե Ղալաչյանը: Հանձնաժողովում կազմակերպության ներկայացուցիչը ձևավորված հարցարանի հիման վրա լրացուցիչ հարցեր է տվել երեխայի ընտանիքում ապրելու իրավունքի, բռնությունից պաշտպանության, որդեգրման ընթացակարգի, արդյունավետ հաղորդկցության, երեխայի լավագույն շահի վրա հիմնված որոշումների կայացման և ներկայացրած հայեցակարգի վերաբերյալ։ Կազմակերպության ներկայացուցիչը թեկնածուի պատասխանները հնարավոր 12 միավորից գնահատել է 6 միավոր։ 

Գաղտնի քվեարկության արդյունքում Մարինե Ղալաչյանը չի ընտրվել: 

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի հուլիսի 7

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ թեստավորում

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Թեստավորման փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն։

Արդյունքը՝ «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի թեստավորման փուլին ներկայացել են Մարինե Ղալաչյանը, Ալինա Ադամյանը, Ռուբեն Գոմցյանը և Ավետիք Ղուկասյանը:

Թեստավորման փուլը հաղթահարել է Մարինե Զուդելմանի Ղալաչյանը:

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի հունիսի 15

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Վարդենիսի նյարդահոգեբանական տուն-ինտերնատ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ թեստավորում

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Թեստավորման փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն։

Արդյունքը՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Վարդենիսի նյարդահոգեբանական տուն-ինտերնատ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի թեստավորման փուլին ներկայացել են Վարդան Միրզոյանը, Վահե Ենգոյանը, Ռուբեն Խլոյանը և Խաչատուր Բարսեղյանը: Թեստավորմանը չէր ներկայացել Մերինե Սուքիասյանը: Թեստավորման փուլը հաղթահարող չի եղել:

Ամսաթիվ՝ 2023 թվականի մայիսի 29

Կազմակերպություն՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն

Մրցույթի փուլը՝ թեստավորում

Հանձնաժողովի անդամ՝ Մուշեղ Հովսեփյան

Համապատասախանությունը օրենսդրությանը՝ Թեստավորման փուլն անցկացվել է կարգի համաձայն։

Արդյունքը՝ «Շիրակի մարզի երեխայի և ընտանիքի աջակցության կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության տնօրենի թափուր պաշտոնը զբաղեցնելու համար հայտարարված մրցույթի թեստավորման փուլին ներկայացել են Մարինե Զուդելմանի Ղալաչյանը, Ալինա Մարտունի Ադամյանը և Ռուբեն Աշոտի Գոմցյանը: Թեստավորման փուլը հաղթահարող չի եղել:

This crucial document highlights the requirements of organizations led by persons with disabilities and their supporting NGOs. The insights from this study are beneficial for disability organizations, policy creators, and funding bodies.

The research report was published with the support of “Advocacy Needs Assessment of Organizations Defending the Interests of Persons with  Disabilities” research was conducted by Disability Rights Agenda NGO within the framework of  “Creating enabling environment and ecosystem for implementation of Convention on the rights of persons with disabilities and disability mainstreaming in Armenia” programme of the United Nations Population Fund (UNFPA). The programme is  funded by the United Nations Partnership on the Rights of Persons with  Disabilities Multi-Partner Trust Fund (UNPRPD MPTF).

We warmly encourage everyone to engage with, circulate, and discuss the valuable insights and suggestions presented in this report.

Download the Report

In case the pdf version is inaccessible, feel free to contact us at our email (info@dra.am). We are committed to providing the most accessible format possible.

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Ծառայություններ մատուցողը պետք է ապահովի դատական ներկայացուցչություն և պաշտպանություն անձի գործով, ում իրավունքները խախտվել են հաշմանդամության սահմանման (բժշկասոցիալական փորձաքննության կամ ֆունկցիոնալության գնահատման) գործընթացում։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Անձի և ծրագրային թիմի հետ համագործակցությամբ հավաքել անհրաժեշտ փաստաթղթերը.
• Կազմել հայցադիմումներ և իրավական բնույթի այլ փաստաթղթեր.
• Ապահովել դատական ներկայացուցչություն.
• Ներկայացնել միջնորդություններ.
• Ներկայացնել ամփոփ հաշվետվություն իրականացված աշխատանքների մասին.
• Համագործակցել ծրագրային թիմի հետ։

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն իրավաբանական կրթություն,
• Փաստաբանական գործունեության արտոնագիր,
• Առնվազն 3 տարվա մասնագիտական աշխատանքային փորձ,
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներին առնչվող օրենդրական դաշտի իմացություն,
• Հայերենի գերազանց իմացություն։

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Աշխատանքները պետք է սկսել 2023 թ. մայիսի 10-ից։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող փաստաբանների կողմից առաջարկների ներկայացումը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2023 թ. մայիսի 7-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «NEF/302»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Սույն ծրագիրն իրականացվում է «Ձգտում ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (Strive) ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «Բլեջան» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և «Վիննեթ Գորիս» զարգացման հիմնադրամի:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը նախատեսում է մշակել՝ hաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ծառայություններ մատուցելիս հաղորդակցության և էթիկայի վերաբերյալ ձեռնարկ։ Մենք հրավիրում ենք ծառայություն մատուցող ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց ներկայացնելու առաջարկներ։

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Փորձագետը պետք է մշակի սոցիալական ծառայություններ մատուցող անձանց համար հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ հաղորդակցության և էթիկայի վերաբերյալ ձեռնարկ։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Իրականացնել գրականության և ռեսուրսների մանրակրկիտ ուսումնասիրություն՝ կապված հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ծառայություններ մատուցելիս հաղորդակցության և էթիկայի հետ, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ միջազգային մակարդակով.
• Մշակել ձեռնարկի բովանդակությունը, ներառյալ գործնական խորհուրդներ և լավագույն փորձի վրա հիմնված առաջարկներ սոցիալական ծառայություններ մատուցողների համար՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ հարգալից և արդյունավետ համագործակցելու նպատակով: Ձեռնարկը պետք է նաև անդրադառնա հիմնական էթիկական նկատառումներին և ներկայացնի էթիկական երկընտրանքների օրինակներ, որոնց կարող են հանդիպել սոցիալական ծառայություններ մատուցողները հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ աշխատանքում.
• Համոզվել, որ ձեռնարկում օգտագործվող լեզուն լինի պարզ, հակիրճ և մատչելի սոցիալական ծառայություններ մատուցողների լայն շրջանակի համար, ներառյալ նրանց, ովքեր չունեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ աշխատելու փորձ.
• Ներառել ծրագրի թիմի դիտարկումներն ու առաջարկները՝ համոզվելու համար, որ վերջնական արդյունքը համապատասխանում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ և շահագրգիռ կողմերի կարիքներին.
• Ստեղծել օգտագործողի համար հարմար և հեշտ օգտագործելի վերջնական արդյունք, որը կարող են սոցիալական ծառայություններ մատուցողներն օգտագործել հնարավորինս երկար ժամանակ.
• Տրամադրել ձեռնարկի վերջնական տարբերակը հայերենով.
• Համագործակցել ծրագրային թիմի հետ։

Ակնկալվող արդյունքը

Համագործակցության արդյունքում ծառայություն մատուցողը պետք է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ին տրամադրի հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ծառայություններ մատուցելիս էթիկայի և հաղորդակցության վերաբերյալ ձեռնարկի վերջնական տարբերակը։

Պահանջվող որակավորում

• Սոցիալական ծառայությունների, մարդու իրավունքների կամ հաղորդակցության վերաբերյալ ձեռնարկների, ուղեցույցների կամ իրազեկման այլ նյութերի մշակման առնվազն 3 տարվա փորձ.
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների և հայաստանյան հիմնախնդիրների վերաբերյալ պատկերացում, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի վերաբերյալ իրազեկվածություն.
• Հայերեն գրելու գերազանց հմտություններ՝ հստակ, հակիրճ և լավ մշակված գրավոր բովանդակություն պատրաստելու ունակությամբ։

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը՝

• հետաքրքրվածության նամակ (առավելագույնը՝ 1 էջ),
• ինքնակենսագրություն (հայերեն կամ անգլերեն).
• նախկինում իրականացրած համանման աշխատանք.
• գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։
  

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2023 թ. մայիսի 7-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում պարտադիր ներառելով հետևյալը՝ «NEF/308»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն գիտակցում է բազմազանության, ներառականության և հավասար հնարավորությունների խթանման կարևորությունն իր գործունեության բոլոր փուլերում: Այս հանձառության համաձայն՝ առաջնահերթությունը կտրվի հաշմանդամություն ունեցող փորձագետներին կամ ընկերություններին, որոնք աշխատանքի են ընդունում և (կամ) աջակցում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից ղեկավարվող հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագրի իրականացման համար։

Սույն ծրագիրն իրականացվում է «Ձգտում ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (STRIVE) ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «Բլեջան» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և «Վիննեթ Գորիս» զարգացման հիմնադրամի կողմից:

«Մենք՝ քաղաքացիական հասարակության ներքոստորագրյալ կազմակերպությունները, դիմում ենք Ձեզ՝ պահանջելու Ձեր անհապաղ միջամտությունը Լեռնային Ղարաբաղում մարդու իրավունքների շուրջ ահագնացող իրավիճակի հետ կապված՝ ռազմական էսկալացիայի մեծացող ռիսկի պայմաններում, որը կարող է հանգեցնել մարդկության դեմ հնարավոր հանցագործությունների և էթնիկ զտումների: Մենք պահանջում ենք, որ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը հրատապ դիտորդական առաքելություն ուղարկի Լեռնային Ղարաբաղ, ինչպես նաև Լաչինի միջանցք՝ մշտադիտարկելու կյանքի, առողջության, ազատ տեղաշարժի ու մի շարք այլ իրավունքների իրացումը: Մենք կարծում ենք, որ չափազանց կարևոր կլինի նաև երկարաժամկետ դիտորդական առաքելություն տեղակայել Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանի երկայնքով՝ հաշվի առնելով 2022 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի դեմ իրականացրած հարձակումը, որը հանգեցրել է Հայաստանի սահմանամերձ որոշ տարածքների օկուպացիային, այդ համայնքների բնակիչների իրավունքների լրջագույն սահմանափակումների», - ասված է քաղհասարակության կազմակերպությունների համատեղ նամակում։

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարին հասցեագրված նամակը ստորագրել են «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամը, Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնը, Գլոբալիզացիայի և տարածաշրջանային համագործակցության վերլուծական կենտրոնը, Իրազեկ քաղաքացիների միավորումը, «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ, Իրավունքի զարգացման և պաշտպանության հիմնադրամը, Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակը, Հանրային լրագրության ակումբը, «Հանուն հավասար իրավունքների» կրթական կենտրոն ՀԿ, Ժուռնալիստների «Ասպարեզ» ակումբը, «Խաղաղության երկխոսություն» ՀԿ, Ժողովրդավարության և անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնը, Մարդու իրավունքների միջազգային ծառայությունը (IHRS), Ընդդեմ կանանց նկատմամբ բռնության կոալիցիան, Կանանց ռեսուրսային կենտրոնը, Կանանց աջակցման կենտրոնը, Համալսարանական կրթությամբ կանանց ասոցիացիան:

«Մենք խորապես հավատացած ենք, որ միջազգային հետևողական ուշադրությունը և տեղում ֆիզիկական ներկայությունը վճռորոշ են իրավիճակը կայունացնելու և մարդու իրավունքների վայրագությունները և հնարավոր էթնիկ զտումները կանխելու համար, և Գերագույն հանձնակատարն այստեղ պետք է առաջնային դեր ստանձնի: Առանց պատշաճ ուշադրության և միջամտության մարդու իրավունքների մեխանիզմները կարող են ամբողջությամբ խաթարվել»,- ասված է նամակում։

Քաղհասարակության կազմակերպությունները ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակին ներկայացրել են մի շարք առաջարկություններ։ Մասնավորապես, հանրային կերպով, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների խորհրդի նիստերի ընթացքում դատապարտել Լաչինի միջանցքի շրջափակումը, ուղարկել հրատապ դիտորդական առաքելություն Լեռնային Ղարաբաղ և Լաչինի միջանցք՝ դիտարկելու տեղի բնակչության իրավունքների վիճակը և հրապարակելու առաքելության արդյունքները, տեղակայել ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի երկարաժամկետ առաքելություն Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանի երկայնքով՝ որպես ուժի կիրառման և մարդու իրավունքների հետագա խախտումները կանխարգելելու միջոց։ Քաղհասարակության կազմակերպությունները շեշտել են, որ, ի տարբերություն Եվրամիության դիտորդական առաքելության, ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի առաքելությունը կունենա մարդու իրավունքների հստակ մանդատ և կապահովի անկախ հանրային զեկույցներ տեղում մարդու իրավունքների իրավիճակի վերաբերյալ և կձգտի մանդատ ունենալ նաև Ադրբեջանում: 

Դրանք հաճախ կիրառվում են տարբեր դասընթացների, խաղերի, մատչելիության մշտադիտարկումների ժամանակ կամ ժամանցային նպատակներով։ 

Թեև հաշմանդամության սիմուլյացիաները կարող են հետաքրքիր միջոց համարվել հաշմանդամության վերաբերյալ իրազեկվածությունը բարձրացնելու նպատակով, դրանք կարող են ունենալ բացասական հետևանքներ: 

Նմանակման փորձերը հաշմանդամություն չունեցող անձանց շրջանում կարող են ներշնչել վստահություն, որ իրենք ընդհանուր առմամբ պատկերացնում են հաշմանդամությամբ պայմանավորված խոչընդոտները։ 

Որպես հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպություն՝ գտնում ենք, որ հաշմանդամության նմանակումը կամ սայլակների կամ այլ աջակցող սարքերի օգտագործումը հաշմանդամությամբ ապրելու փորձը նմանակելու համար քննադատության է արժանի մի շարք պատճառներով։ Ստորև կթվենք դրանցից մի քանիսը՝

Անճշտությունը

Հաշմանդամության նմականումները հաճախ տալիս են հաշմանդամության վերաբերյալ ոչ իրական պատկերացում: Դրանք չեն կարող լիովին կրկնել ֆիզիկական, զգայական և սոցիալական խոչընդոտները, որոնց առօրյա կյանքում հանդիպում են հաշմանդամություն ունեցող անձինք: Սիմուլյացիաները ճշգրիտ չեն փոխանցում այս կամ այն խմբի հաշմանդամություն ունեցող անձի կենսափորձը: Դրանք հաշվի չեն առնում այն հանգամանքը, թե ինչպես են մարդիկ ժամանակի ընթացքում սովորում հարմարվել, գտնել խոչընդոտները հաղթահարելու սեփական ձևերը, զարգացնել հմտություններ, որոնք խիստ անհատական են: 

Անճշտության հանգամանքը կարող է խորացնել հաշմանդամություն չունեցող անձանց՝ հաշմանդամության և առանձին աջակցող սարքերի մասին կարծրատիպերը և թյուրըմբռնումները:

Պարզունակեցումը

Հաշմանդամությունը բարդ երևույթ է։ Այն չի բացատրվում զուտ անձի առողջական այս կամ այն վիճակով, սարքավորումներ օգտագործելով:

Հաշմանդամությունը սահմանվում է որպես առողջական վիճակի, միջավայրային խոչընդոտների և վերաբերմունքի փոխազդեցություն (համակցություն), որը հատկապես ժամանակի ընթացքում պատճառ է դառնում խտրականության և խարանի:

Հաշմանդամության նմականումները հաճախ պարզունակեցնում են հաշմանդամության փորձը՝ այն ներկայացնելով միայն մեկ գործոնի կամ մարտահրավերի սահմաններում: Հակառակ նման մատուցումներին՝ հաշմանդամությունը բարդ և բազմակողմանի երևույթ է, կարող է ներառել մի շարք ֆիզիկական, ճանաչողական և սոցիալական գործոններ:

Ընդհանրացումը

Առողջական տարբեր վիճակների նմանակումը ընդհանրականացնում է դրանք։ Օրինակ՝ տեսնող մարդկանց մեծամասնությունը կուրությունն ընկալում է որպես լիակատար մթություն։ Սա հեռու է ճշգրիտ լինելուց: Կուրությունն ունի սպեկտորային բնույթ և հազվադեպ է բացարձակ։

Նույնը ընդհանրականացումը տարածվում է տեղաշարժման համար նախատեսված աջակցող սարքերից օգտվողների նկատմամբ։ Օրինակ՝ սայլակով առաջադրանքները (այդ թվում՝ սպորտային խաղերը) հաշմանդամություն չունեցող անձանց մոտ կարող են տարբեր բացասական ընկալումներ ձևավորել սայլակի վերաբերյալ, քանի որ այն կարող է որոշակի առումով սահմանափակող համարվել, մինչդեռ առօրյայում սայլակ օգտագործող անձանց համար այն ազատություն ընձեռող միջոց է, ոչ հակառակը։ 

Ժամանակավոր բնույթը

Հաշմանդամության սիմուլյացիաները հաճախ կարճաժամկետ են և չեն արտացոլում այն երկարաժամկետ ազդեցությունը, որը կարող է ունենալ հաշմանդամությունը անհատի կյանքում: Հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ հաղթահարում են բազմաթիվ խոչընդոտներ ամեն օր՝ տարիներ շարունակ և նույնիսկ իրենց ամբողջ կյանքում:

Հաշմանդամության նմանակումները կարող են հաշմանդամություն չունեցող անձանց տալ վստահություն, որ նրանք գիտեն այս կամ այն փորձառությունը, այդ սահմանափակ ժամանակում հաստատուն կարծիք ունենալով մեր իրավունքների, խնդիրների և լուծումների վերաբերյալ: Մինչդեռ մենք համարում ենք, որ հաշմանդամության նմանակման արդյունքում ստեղծված գիտելիքը կարող է վտանգավոր լինել, հատկապես, երբ այն չի ուղեկցվում նմանակումների սահմանափակումների, հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարծիքը հարգելու մասին խոսակցությամբ։ 

Ակադեմիական հետազոտության համաձայն՝ կուրության սիմուլյացիան ավելի հավանական է, որ կարճաժամկետ կարեկցանք կառաջացնի կույր մարդկանց նկատմամբ, քան վերաբերմունքի երկարաժամկետ փոփոխություն կբերի:

Զգայունության բացակայությունը

Հաշմանդամության նմանակումները կարող են դիտվել որպես անզգայուն կամ նույնիսկ վիրավորական հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց համար, ովքեր կարող են զգալ, որ իրենց փորձառությունները պարզունակ են դարձվել։ 

Հակասական զգացողությունները կարող են առաջանալ հատկապես այն դեպքերում, երբ հաշմանդամության նմանակումները ծառայեցվում են բիզնես նպատակներով։ Այս հանգամանքն էլ իր հերթին կարող է բարեվարքության հարցեր առաջացնել, հատկապես այն դեպքերում, երբ հաշմանդամության նմակման արդյունքում առաջացող շահույթը չի ուղղվում հաշմանդամություն ունեցող այդ խմբի անձանց խնդիրների լուծմանը, այլ պարզապես եկամտաստեղծ հերթական գործունեությունն է։ 

Նմանակման նախագծերը խիստ բացասական են ընկալվում, երբ դրանք հաշմանդամության փորձառությունը որպես նորության, էքստրիմ զգացողության կամ զվարճանքի ձև են դարձնում կամ ապրանքայնացնում: 

Թեև նմանակումների նպատակը ներառականությունը խթանելն է, առավել տարածված է ֆիզիկական հաշմանդամության նմանակումը, ինչի հետևանքով մտավոր, հոգեսոցիալական և այլ հաշմանդամություն ունեցող անձանց փորձառությունները կարող են անտեսվել։ Նմանակումները խորացնում են առկա խտրական մոտեցումները, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն նպաստում են հաշմանդամության հիերարխիային, դասակարգմանը, վճռելուն, թե ո՞վ է ավելի լավ կամ վատ իրավիճակում։

Ամփոփելով՝ պետք է նկատել, որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք միատարր խումբ չեն։ Մենք բազմազան ենք, և նույնիսկ երբ ունենք նույն առողջական վիճակը, դա չի նշանակում, որ դա նույն կերպ է ազդում մեզ վրա կամ որ մենք նույնիսկ ունենք նույն կարիքները: Կարող են լինել նմանություններ, հատման կետեր, սակայն սիմուլյացիան չի օգնում հասկանալու հաշմանդամությամբ ապրելու մեր փորձը։ 

Հաշմանդամությունը որպես երևույթ կապված է անձի կենսափորձի հետ, ուստի դրա վերաբերյալ պատկերացում հնարավոր է կազմել միայն ու միայն հաշմանդամություն ունեցող անձանց լսելով։ Այսպես է նաև այլ կենսափորձերի պարագայում, օրինակ՝ հղիության, ծերացման և այլն։ Նույնիսկ եթե դիտարկենք այն հանգամանքը, որ սիմուլյացիայի միջոցով հնարավոր է սահմանափակ միջավայրում և ժամանակում որոշակիորեն հասկանալ հաշմանդամությունը, այն ոչ մի կերպ չի կարող հնարավորություն ընձեռել հասկանալու, թե ինչպես է հաշմանդամությունն ազդում անհատի կյանքի և իրավունքների վրա։ Հաշմանդամություն ունեցող անձինք ունեն բազմաթիվ ինքնություններ և հաշմանդամությունը դրանցից միայն մեկն է։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն անընդունելի է համարում հաշմանդամության նմանակման գործելակերպերը։

Փոխարենը մենք խրախուսում ենք հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ ուղղակի (չմիջնորդավորված) համագործակցությունը, որը դրականորեն կնպաստի մեր փորձը լսելուն, կխրախուսի հաշմանդամության մասին անկաշկանդ երկխոսությանը, կհարգի հաշմանդամության մեր փորձառությունը, կարծիքն ու պատկերացումները։ Այս ամենը վաղուց իր իրավաքաղաքական ձևակերպումն է գտել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայում։

Դուք պետք է դիմեք բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպություն՝ պոլիկլինիկա, բժշկական կենտրոն։ Ֆունկցիոնալության գնահատման համար ուղեգրում է Ձեր բուժող բժիշկը։

- Ի՞նչ տվյալներ են լրացվում ուղեգրում։

Ուղեգրում բժիշկը լրացնում է ինչպես Ձեր անձնական, այնպես էլ բժշկական տվյալները։ Օրինակ՝ Ձեր կոնտակտային տվյալները, առողջական վիճակը, բուժական-վերականանգնողական միջոցառումների արդյունքները նկարագրող տեղեկությունները և այլն:

- Ինձ տալո՞ւ են ուղեգիրը և ու՞ր պետք է այն տանեմ հետո։

Ձեզ չեն տալու ուղեգրի թղթային տարբերակ և դուք այն ստիպված չեք լինի տանելու որևէ կառույց։ Գործընթացն ամբողջությամբ էլեկտրոնային է։ Ուղեգիրը լրացնելուց և հաստատելուց հետո այն կտեսնեն ֆունկցիոնալության գնահատման համար պատասխանատուները։ Ուղեգիրը լրացվելուց հետո տեսանելի կդառնա նաև Ձեզ՝ «Արմեդ» համակարգի միջոցով։ Ձեր պահանջի դեպքում պետք է տրամադրեն ուղեգրի լրացված էլեկտրոնային տարբերակին տեղում ծանոթանալու հնարավորություն։ Իսկ եթե «Արմեդ» համակարգում գրանցված է Ձեր էլեկտրոնային փոստի հասցեն, կարող է ուղեգիրն ուղարկվել նաև Ձեր էլեկտրոնային փոստին։

- Ինձ կուղեգրե՞ն միանգամից, թե՞ պետք է որոշակի ժամանակ անցնի բուժումիցս։

Ձեզ պետք է ուղեգրեն անհրաժեշտ ախտորոշիչ, բուժական և վերականգնողական միջոցառումներ իրականացնելուց հետո։

Եթե Ձեր առողջական խնդիրը պահանջում է տևական բուժում, Ձեզ կարող են ուղեգրել բուժման ընթացքում, սակայն ոչ շուտ, քան բուժման սկզբից 3 ամիս հետո։ Եռամսյա ժամկետը չի պահպանվի, եթե բացակայում է Ձեր առողջական վիճակի վերականգման հեռանկարը։ Օրինակ՝ դեմենցիայի, անդամահատումների, մեկ աչքի անվերադարձ կուրության կամ խիստ արտահայտված բարդություններով և ծանր ընթացքով շաքարային դիաբետի դեպքում։ 

Ամբողջական ցանկ (տե՛ս 9-րդ գլուխը)

Ի՞նչ փաստաթղթերի հիման վրա պետք է ինձ ուղեգրեն ֆունկցիոնալության գնահատման։

Ֆունկցիոնալության գնահատման ուղեգրում են անհրաժեշտ կլինիկական տվյալների, լաբորատոր-գործիքային ախտորոշիչ հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա։ Ըստ առողջական վիճակի խմբերի՝ կա նաև նվազագույն անհրաժեշտ տեղեկությունների ցանկ, որը պարտադիր է ունենալ ուղեգրման պահին։ Օրինակ՝ հոգեկան առողջության խնդիրների դեպքում ուղեգրելիս պարտադիր է ունենալ հոգեբուժական կազմակերպության հոգեբուժական հանձնաժողովի մասնագիտական եզրակացությունը, ամբուլատոր բժշկական քարտից քաղվածքը սրացումների և բուժման վերաբերյալ։

Ամբողջական ցանկ (տե՛ս հավելված 1, 5-րդ կետ)

- Ուղեգրման մասին ավելի մանրամասն որտե՞ղ կարող եմ կարդալ։

Ֆունկցիոնալության գնահատման ուղեգրման մասին ավելի մանրամասն կարգավորումներ կարող են լինել տարբեր իրավական ակտերում։ Ահա այն հիմնական իրավական ակտերը, որը պարզեցված փորձել էինք նկարագրել վերևում.

Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 6.1

Ընթերցել     

«Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշում, գլուխ 4

Ընթերցել     

«Բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպության կողմից անձին ֆունկցիոնալության գնահատման ուղեգրելու կարգը և ուղեգրի ձևը հաստատելու մասին» ՀՀ առողջապահության նախարարի հրաման

Ընթերցել     

Ո՞ւմ կարող եմ դիմել, եթե ունեմ հավելյալ հարցեր ֆունկցիոնալության գնահատման ուղեգրման վերաբերյալ:

Կարող եք դիմել ինչպես պետական մարմիններին, այնպես էլ հասարակական կազմակերպություններին։ Օրինակ՝  ՀՀ առողջապահության նախարարությանը (տեղեկատու՝ (+374 60) 80 80 03), ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը (թեժ գիծ՝ 114),   հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող հասարակական կազմակերպություններին։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ուրախ կլինի Ձեզ տրամադրելու Ձեր հարցերի պատասխանները ֆունկցիոնալության գնահատման և ուղեգրման գործընթացի վերաբերյալ։ Մեզ կարող եք գրել ինչպես Ֆեյսբուքյան էջի միջոցով, այնպես էլ էլեկտրոնային փոստին՝ info@dra.am։ Մեզ հետ կապ կարող եք հաստատել նաև զանգելով +374 77 400 350 հեռախոսին, որը հասանելի է նաև Whatsapp հավելվածում։

Այս հարցուպատասխանը մշակել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իրականացվում է Strive ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում Է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:#EUinArmenia          

2022 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնի խմբի հետ համատեղ մենք կազմակերպել էինք դասընթաց հաշմանդամություն ունեցող անձանց և հետազոտական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների համար, որի ժամանակ ներկայացվել է նաև այս հավաքածուի կիրառման հնարավորությունները։ 

Սա ոչ պաշտոնական թարգմանություն է և իրականացվել է կազմակերպության նախաձեռնությամբ։

Պաշտոնական տարբերակը կարող եք գտնել Վաշինգտոնի խմբի կայքում։ 

Ընթերցել անգլերեն տարբերակը

Վաշինգտոնի խումբ

Ֆունկցիաների վերաբերյալ հարցերի կարճ հավաքածու

Ներածություն

Վաշինգտոնի խմբի՝ ֆունկցիոների վերաբերյալ հարցերի կարճ հավաքածուն մշակվել, փորձակվել և ընդունվել է Հաշմանդամության վիճակագրության հարցերով Վաշինգտոնի խմբի կողմից: Հարցերն արտացոլում են հաշմանդամության հայեցակարգման առաջընթացը և որպես հայեցակարգային շրջանակ օգտագործում են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Ֆունկցիոնալության, հաշմանդամության և առողջության միջազգային դասակարգումը (ՖՄԴ):

Այս հավաքածուն նախատեսված է մարդահամարների և հարցումների ժամանակ օգտագործելու համար: Շատ երկրներում տասնամյա մարդահամարը կարող է լինել բնակչության վրա հիմնված տվյալների հավաքագրման միակ կամ ամենահուսալի միջոցը. և մարդահամարի ձևաչափին բնորոշ սահմանափակումների պատճառով մոդուլը պետք է կարճ և խնայող լիներ: Մոդուլի հակիրճությունը՝ վեց հարց, նաև հարմար է ավելի մեծ հետազոտություններում ներառելու և արդյունքների ցուցանիշները ըստ հաշմանդամության կարգավիճակի բաժանելու համար:

Միջազգային համադրելիությունը առավելագույնի հասցնելու համար հավաքածուն տվյալներ է ստանում այն դժվարությունների մասին, որոնք անձը կարող է ունենալ հիմնական ֆունկցիոնալության գործունեություն իրականացնելիս, որոնք վերաբերում են բոլոր մշակույթների և հասարակությունների և բոլոր ազգությունների մարդկանց և, հետևաբար, համընդհանուր կիրառելի են: Հաշվի առնելով մոդուլը կարճ պահելու անհրաժեշտությունը, յուրաքանչյուր ֆունկցիոնալ տիրույթում ներառված է մեկ հարց: Հարցերի վերջնական հավաքածուն ներառում է հարցեր տեսնելու, լսելու, քայլելու կամ աստիճաններով բարձրանալու, հիշելու կամ կենտրոնանալու, ինքնասպասարկման և հաղորդակցման (արտահայտիչ և ընկալունակ) դժվարությունների մասին:

Հարցերը նախատեսված են 5 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի բնակչության մասին տեղեկություններ հավաքելու համար՝ երեխաների դեպքում տեղեկություն տրամադրող բանիմաց վստահված անձի մասնակցությամբ: Հավաքածուն հատուկ նախագծված չէ երեխաների համար օգտագործելու համար, քանի որ այն չի ներառում երեխաների զարգացման հիմնական ասպեկտները, որոնք կարևոր են երեխաների մոտ հաշմանդամության բացահայտման համար, և որոշ ոլորտների ձևակերպումները կարող են համապատասխան (կամ հարմար չլինել) երեխաների և դեռահասների համար: Վաշինգտոնի խմբի և ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամի մանկական ֆունկցիոնալության մոդուլը նախատեսված է երեխաների հաշմանդամության հայտնաբերման և չափման կարիքները բավարարելու համար:

Վաշինգտոնի խմբի կայքը [http://www.washingtongroup-disability.com/] պարունակում է օժանդակ փաստաթղթեր, ներառյալ թարգմանության, ճանաչողական թեստավորման համար տեղեկություններ, հարցերի բնութագրեր և հարցազրույցի վարչարարության ուղեցույց, ինչպես նաև վերլուծական ուղեցույցներ, ներառյալ SPSS, SAS և STATA շարահյուսությունները:

Կարևոր է նշել, որ յուրաքանչյուր հարց ունի պատասխանների չորս կատեգորիա, որոնք պետք է կարդալ յուրաքանչյուր հարցից հետո:

Վաշինգտոնի խմբի՝ Ֆունկցիաների վերաբերյալ հարցերի կարճ հավաքածու

Նախաբան.

Ծանոթագրություն. Ներածության նպատակն է ծառայել որպես անցում մարդահամարի կամ հետազոտության գործիքի հարցերից, որոնք վերաբերում են այլ առարկաների հետաքննության այս նոր ոլորտ, և պատասխանողին կենտրոնացնել այն դժվարությունների վրա, որոնք նրանք կարող են ունենալ հիմնական գործողություններ կատարելիս:

Ներածական հայտարարության օգտագործումը կարող է անհրաժեշտ չլինել բոլոր իրավիճակներում, հատկապես, եթե հայտարարությունը ներառելը կարող է ընդհատել հարցերի վարման հոսքը:

Հարցազրուցավարը կարդում է. «Հաջորդ հարցերը որոշակի գործողություններ կատարելու դժվարությունների մասին են»:

ՏԵՍՈՂՈՒԹՅՈՒՆ 

VIS_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] տեսնելու դժվարություն, անգամ եթե ակնոց է կրում։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

ԼՍՈՂՈՒԹՅՈՒՆ 

HEAR_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] լսելու դժվարություն, անգամ եթե լսողական սարք է կրում։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

ՇԱՐԺՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ 

MOB_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] քայլելու կամ աստիճաններ բարձրանալու դժվարություն։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹՅՈՒՆ (ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ)

COG_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] հիշելու կամ կենտրոնանալու դժվարություն։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

ԻՆՔՆԱԽՆԱՄՔ

SC_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] ինքն իրեն խնամելու դժվարություն, օրինակ՝ լվացվելու, լողանալու կամ հագնվելու ։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

COM_SS

[Դուք/անձը] [ունե՞ք/ունի՞] [ձեր, իր] ամենօրյա լեզվով հաղորդակցվելու դժվարություն, օրինակ՝ հասկանալու կամ հասկացվելու։ Դուք կասեիք…[Կարդացեք պատասխանների կատեգորիաները]

1. [Չունեմ/Չունի] որևէ դժվարություն 
2. [Ունեմ/Ունի] մի քիչ դժվարություն 
3. [Ունեմ/Ունի] շատ դժվարություն 
4. Ընդհանրապես [չեմ/չի] կարող

Ընթերցել հավաքածուն Google Docs-ում

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Փորձագետը պետք է մատչելի ձևաչափով մշակի հարցուպատասխաններ հաշմանդամության սահմանման գործընթացների վերաբերյալ՝ հանրության իրազեկվածության բարձրացման նպատակով։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Մշակել հինգ թեմատիկ տեքստային և պատկերային հարցուպատասխաններ հաշմանդամության սահմանման գործընթացների վերաբերյալ.
• Համագործակցել ծրագրային թիմի հետ։

Ակնկալվող արդյունքը

Հարցուպատասխանների հինգ փաթեթ հաշմանդամության սահմանման գործընթացների վերաբերյալ

Պահանջվող որակավորում

• Բժշկասոցիալական փորձաքննությանը և անձի ֆունկցիոնալության գնահատմանն առնչվող օրենդրական դաշտի իմացություն
• Հայերենի գերազանց իմացություն

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Նախկինում իրականացրած նմանատիպ աշխատանք
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 
•  

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2023 թ. մարտի 15-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «NEF/307»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագրի իրականացման համար։

Ծրագիրն իրականացվում է   STRIVE ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում Է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը հաշմանդամության սահմանման գործընթաների և աջակցող սարքերի տրամադրման վերաբերյալ։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Մշակել 5 լրագրողական նյութ (տեքստի և գրաֆիկների, լուսանկարների կամ տեսաձայնային նյութերի համադրմամբ) կազմակերպության հետ քննարկմամբ որոշմամբ թեմաների վերաբերյալ,
• Հրապարակել (հեռարձակել) նյութը լրատվամիջոցի կայքում և ապահովել դրա բարձր տեսանելիությունը ծառայություն մատուցողի սոցիալական ցանցի էջերում,
• Ներկայացնել ամփոփ տեղեկություն նյութի (նյութերի) դիտումների վերաբերյալ։ 

Ակնկալվող արդյունքը

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների վերաբերյալ լրագրողական նյութերի հրապարակում, որոնք տարածվել են մեդիա հարթակներում։

Պահանջվող որակավորում

Ֆիզիկական անձանց դեպքում՝

• Բարձր վարկանիշ ունեցող լրատվական միջոցի (մեդիա հարթակի) հետ համագործակցություն
• Առնվազն 2 տարվա աշխատանքային փորձ մեդիա ոլորտում և մարդու իրավունքների ոլորտում լուսաբանելու փորձ
• Հաշմանդամության՝ մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցում և հավասարության արժեքի բարձր գիտակցում
• Գրական հայերենի գերազանց իմացություն

Իրավաբանական անձանց դեպքում՝

• Առնվազն 5 տարվա լրատվական գործունեություն և մարդու իրավունքների ոլորտում լուսաբանման փորձ
• Հաշմանդամության՝ մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցում և հավասարության արժեքի բարձր գիտակցում
• Ծառայությունը մատուցող անձանց գրական հայերենի գերազանց իմացություն
• Լրատվական հարթակի կամ հեռարձակման հնարավորություն

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) կամ կազմակերպության գործունեության մասին տեղեկություններ,
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Նախորդիվ արված աշխատանքներից հրապարկման օրինակ։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2023 թ. մարտի 15-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «NEF/305»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության միջոցով» ենթադրամաշնորհային ծրագրի իրականացման համար։

Ծրագիրն իրականացվում է   STRIVE ծրագրի շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում Է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի կողմից:

«Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման մասին» ՀՀ օրենք

Ընթերցել

Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման կարգ

Ընթերցել

Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման չափորոշիչներ և գործիքներ

Ընթերցել

Բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպության կողմից անձին ֆունկցիոնալության գնահատման ուղեգրելու կարգ և ուղեգրի ձև

Ընթերցել

Ֆունկցիոնալության, հաշմանդամության և առողջության դասակարգիչ

Ընթերցել

Խնդրում ենք նկատել, որ իրավական ակտերում հաճախ են փոփոխություններ և լրացումներ կատարվում: Խնդրում ենք arlis.am-ում համոզվել, որ ընթերցում եք վերջին տարբերակը։

Ներկայացնում ենք հայտարարության հայերեն տարբերակը։

«Մենք՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց մարդու իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ աշխատող կազմակերպություններս, մտահոգությամբ հետևում ենք Լաչինի միջանցքի՝ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին կապող կյանքի ճանապարհի շրջափակման հետևանքով առաջացած հումանիտար իրավիճակին։

Միջանցքի փակումը հանգեցրել է մարդու իրավունքների մի շարք խախտումների, ինչպես նաև մարդասիրական հասանելիության մերժման, որոնք անհամաչափ բացասական ազդեցություն են ունենում հաշմանդամություն ունեցող անձանց վրա:

Շրջափակման հետևանքով շուրջ 120,000 մարդ, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող ավելի քան 9,000 անձինք, բախվում են մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների։ Սա ներառում է նրանց ազատ տեղաշարժի մերժումը, քանի որ մոտ 1,100 մարդ չի կարող վերադառնալ Լեռնային Ղարաբաղի իրենց տներ, այդ թվում՝ 270 երեխաներ, որոնք բաժանվել են իրենց ծնողներից:

Երեխաների ներառական կրթության իրավունքը խաթարվել է, քանի որ սննդի մատակարարման անապահովություն պատճառով փակվել են մանկապարտեզներն ու դպրոցների նախադպրոցական խմբերը։

Ճանապարհի փակման պատճառով տարածաշրջանում անհնարին է դարձել առաջին անհրաժեշտության ապրանքների և ծառայությունների հասանելիությունը։ Խանութները հիմնականում դատարկ են, իսկ դեղորայքը, այդ թվում՝ երեխաների և երկարատև առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց համար, հիմնականում անհասանելի է։ Հաղորդումներ կան, որ սղության պատճառով երեխաներին մեծահասակների համար նախատեսված դեղեր են տրամադրում։

Իրավիճակը հատկապես բարդ է խնամքի հաստատություններում ապրող հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար, քանի որ օրեցօր վատանում է դեղորայքի հասանելիությունը, և սնունդը սահմանափակ է հատկապես սննդային հատուկ պահանջներ ունեցող մարդկանց համար:

Հրատապ բժշկական օգնության կարիք ունեցող անձինք, որոնց բուժումը հնարավոր չէ կազմակերպել Լեռնային Ղարաբաղում, կարողանում են տեղափոխվել Հայաստան միայն Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի օգնությամբ։

Մենք՝ ներքոստորագրյալ կազմակերպություններս, կոչ ենք անում բոլոր կողմերին կատարել իրենց բոլոր պարտավորությունները՝ համաձայն Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի և Անվտանգության խորհրդի 2475 բանաձևի: Ադրբեջանի կառավարությունը և Ռուսաստանի Դաշնության խաղաղապահ զորախումբը պետք է անհապաղ ապաշրջափակեն Լաչինի միջանցքը՝ համաձայն 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության 6-րդ պարբերության։ Մենք կոչ ենք անում ապահովել անարգել հումանիտար հասանելիություն, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքով տեղաշարժի ազատություն երկու ուղղություններով բոլոր քաղաքացիական անձանց համար՝ ապահովելու անվտանգ, ժամանակին և անսահմանափակ մարդասիրական օգնություն բոլորի համար։

Կոչ ենք անում Հայաստանի իշխանություններին ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալ չկարողացողների մարդու իրավունքների իրականացումն ապահովելու համար՝ ապահովելով նրանց համար մատչելի պայմաններ և խելամիտ հարմարեցումներ։ Մենք կոչ ենք անում տարածաշրջանի բոլոր առաջնորդներին միասին աշխատել խաղաղ լուծման ուղղությամբ՝ կանխելու հակամարտության ռազմական սրումը և նպաստելու խաղաղ բանակցությունների դյուրացմանը։

Մենք կոչ ենք անում մարդասիրական դերակատարներին և իրավապաշտպան կազմակերպություններին համարժեք օգնություն ցուցաբերել հաշմանդամություն ունեցող անձանց տարածաշրջանում՝ հաշվի առնելով նրանց սեռային և տարիքային տարբերությունները, ինչպես սահմանված է միջազգային չափորոշիչներում, ներառյալ Միջգերատեսչական մշտական հանձնաժողովի՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց մարդասիրական գործողություններում ներառելու վերաբերյալ ուղեցույցում:

Պետք է ապահովել հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց ներկայացուցնող կազմակերպությունների իմաստալից մասնակցությունը հակամարտությունների կանխարգելման և կարգավորման գործընթացներին՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները պաշտպանելու, խթանելու և առաջնահերթ դարձնելու նպատակով»։

Ժեստերի լեզվի թարգմանչի մասնագիտությունը դեռևս երիտասարդ է և շատ երկրներում այն զարգացման փուլում է: Թերևս այդ է պատճառը, որ ժեստերի լեզվի թարգմանիչների կրթության և հավաստագրման վերաբերյալ առկա տեսական և պրակտիկ նյութերը սակավաթիվ են: 

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրականացրել է հետազոտություն ժեստերի լեզվի թարգմանիչների կրթության և հավաստագրման միջազգային փորձի վերաբերյալ։ Վերջինս առաջին համապարփակ ուսումնասիրությունն է այդ թեմայով։ 

Զեկույցը կառուցված է չորս հիմնական մասից։ Առաջին մասում ներկայացված է ժեստերի լեզվի թարգմանիչների կրթության և հավաստագրման փորձերը՝ ըստ երկրների։ Երկրորդ մասում վերհանված են դատարաններում, իրավապահ և այլ համակարգերում ժեստերի լեզվի թարգմանիչների ծառայությունների հարցերը։ Երրորդ և չորրորդ մասերում ամփոփված են Հայաստանի Հանրապետությունում ժեստերի լեզվի թարգմանիչների կրթության և հավաստագրման հետ կապված իրավիճակը և առաջարկվող լուծումները։   

Հետազոտությունն իրականացվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։ Նյութի բովանդակության համար պատասխանատու է միայն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն։

Հետազոտությունում արտահայտված տեսակետները (բովանդակությունը) կարող են չհամընկել Շվեդիայի կառավարության տեսակետների հետ։

«Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի կառավարության աջակցությամբ։

Ընթերցել ձեռնարկը

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

Համատեղ նամակն ուղարկել են Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով հատուկ զեկուցողը, Հնարավոր լավագույն չափորոշչին համապատասխան բոլորի համար ֆիզիկական և հոգեկան առողջության իրավունքի հարցերով հատուկ զեկուցողը, Կանանց և աղջիկների նկատմամբ բռնության, դրա պատճառների և հետևանքների հարցերով հատուկ զեկուցողը, Կանանց և աղջիկների նկատմամբ խտրականության հարցերով աշխատանքային խումբը։

Հատուկ զեկուցողները մտահոգություն են հայտնել, որ նախագիծը չի մշակվել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ խորհրդակցությամբ և չի համապատասխանում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի ստանդարտներին։ Նամակում նշված է. «Պետությունները պետք է ապահովեն խորհրդատվական գործընթացների թափանցիկությունը, տրամադրեն համապատասխան և մատչելի տեղեկություններ և ներգրավեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց վաղ փուլում և շարունակաբար: Որոշման նախագծի հրապարակումը հանրային կայքէջում՝ առանց մատչելիության միջոցների և ներգրավվելու հնարավորությունների, չի համապատասխանում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայով նախատեսված պետության պարտավորություններին»։

Հատուկ զեկուցողները խնդրել են կառավարությանը պարզաբանել, թե ինչ փուլում է նախագծի ընդունումը, ինչ է արվել, որպեսզի պահպանվեն մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշները։

«Մենք շեշտում ենք, որ բժշկական ամլացումը որևէ կերպ չի կարող «կամավոր» համարվել առանց այն անձի իրազեկ համաձայնության, ում նկատմամբ այն պետք է իրականացվի և անկախ նրա հաշմանդամության կարգավիճակից», - ասվում է նամակում։

Կառավարությանն ուղղված նամակը հրապարակված է ՄԱԿ-ի կայքում։ Կայքում կհրապարակվի նաև ՀՀ կառավարության պատասխանը։

Նախագծի վերաբերյալ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ներկայացրել էր հետևյալ առաջարկությունը.

«Առաջարկում են նախագծի հավելվածի 1-ին կետից հանել «, իսկ դատարանի կողմից անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչված անձանց` բժշկական ցուցումներով ամլացումը` դատարանի որոշմամբ» բառերը։ Նախագծի հավելվածի 1-ին կետը լրացնել նոր նախադասությամբ՝ հետևյալ բովանդակությամբ. «Բժշկական ամլացմանը ենթակա չեն դատարանի կողմից անգործունակ ճանաչված անձինք:» բառերով՝ մինչև անգործունակության համակարգի լրիվ վերացումը Հայաստանի Հանրապետությունում։ Բժշկական բոլոր միջամտություններին պետք է նախորդի շահագրգիռ անձի լիարժեք և ազատ իրազեկ համաձայնությունը (Regional Office for Europe, World Health Organization (WHO), Declaration on the Promotion of Patients’ Rights in Europe, 1994, art. 3.1. https://www.who.int/genomics/public/eu_declaration1994.pdf): Այս կանոնը միանշանակորեն ընդունվել է մարդու իրավունքների բոլոր միջազգային կառույցների, ներառյալ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից (Glass v. The United Kingdom, no. 61827/00, 9 March 2004; Y.F. v. Turkey, no. 24209/94, 22 July 2003): Իրազեկ համաձայնության իրավունքը շատ կարևոր է, երբ խոսքը վերաբերում է բժշկական միջամտություններին, որոնք այնպիսի ծանր ազդեցություն են ունենում անձնական կյանքի վրա, ինչպիսիք են հղիության ընդհատումները կամ ամլացումը (Human Rights Committee, General Comment no. 28, Equality of rights between men and women, 2000, CCPR/C/21/Rev. 1/Add.10, § 11, Concluding Observations: CCPR/CO/70/PER, § 21; CCPR/CZE/CO/2, § 10; CEDAW Committee, Concluding Observations: CEDAW C/CZE/CO/3, § 23-24; CEDAW/C/CZE/CO/5, § 34-35; CEDAW/C/HUN/CO/6 (2007), § 8-9; Committee against Torture, Concluding Observations: CAT/C/PER/CO/4, § 23; CAT/C/CR/32/2, § 5-6; UN CRPD Committee, Concluding Observations CRPD/C/MEX/CO/1, § 37; CRPD/C/ESP/CO/1, § 37-38; CRPD/C/CHN/CO/1, § 33-34): Թեև իրազեկ համաձայնության կանոնը թույլ է տալիս բացառություններ արտակարգ իրավիճակների դեպքում, հղիության ընդհատումները և ամլացումը սովորաբար չեն դասվում այդ կատեգորիային (Wayne Martin and Sándor Gurbai, “Surveying the Geneva impasse: Coercive care and human rights.” International Journal of Law and Psychiatry 64 (2019) 117-128): Նույնիսկ եթե հղիությունը լուրջ վտանգ է ներկայացնում առողջության համար, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ընդգծում է, որ կանայք իրավունք ունեն կայացնելու «կամավոր, տեղեկացված, լավ կշռադատված որոշումներ հակաբեղմնավորման վերաբերյալ» և որ «անհրաժեշտ է իրազեկ համաձայնություն» (WHO, Female Sterilisation: a Guide to Provision of Services, 1992. http://whqlibdoc.who.int/publications/1992/9241544341_(part1).pdf. FIGO, the International Federation of Gynecology and Obstetrics emphasises that “sterilization for prevention of future pregnancy cannot be ethically justified on grounds of medical emergency,”): Այս սկզբունքները վճռորոշ նշանակություն ունեն մտավոր և հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, հատկապես կանանց համար: Ինչպես ընդգծել է Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը «Հարկադիր ստերիլիզացումներին և կաստրացիաներին վերջ դնելու մասին» իր բանաձևում (թիվ 1945(2013), հաշմանդամություն ունեցող կանայք պատկանում են Եվրոպայի այն սակավաթիվ բնակչությանը, որոնք դեռևս ենթակա են ոչ հոժարական ամլացման:
Զեկույցում հստակորեն ասվում է, որ «21-րդ դարում ոչ հոժարական կամ հարկադիր ամլացումները կամ կաստրացիաները որևէ կերպ չեն կարող օրինականացվել. դրանք պետք է դադարեցվեն»: Առողջապահության ամենաբարձր հասանելի չափանիշների հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը (Paul Hunt, Report of the Special Rapporteur on the Right of Everyone to the Enjoyment of the Highest Attainable Standard of Physical and Mental Health, E/CN.4/2005/51, 2005, § 87) շեշտում է, որ «բուժման համաձայնությունը հոգեկան հաշմանդամությանը վերաբերող մարդու իրավունքների ամենակարևոր խնդիրներից մեկն է», և, համապատասխանաբար, «հատկապես կարևոր է, որ իրազեկ համաձայնության իրավունքը պաշտպանող ընթացակարգային երաշխիքները լինեն և՛անքննելի, և՛խստորեն կիրառվեն»։ Հաշմանդամությունը երբեք չի կարող պատճառ հանդիսանալ բժշկական միջամտություններին իրազեկ համաձայնության իրավունքից հրաժարվելու համար: Միավորված ազգերի կազմակերպության Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիայի 12-րդ հոդվածը, որը վավերացվել է Եվրոպայի խորհրդի անդամ բոլոր երկրների կողմից, սահմանում է օրենքի առաջ հավասար ճանաչման իրավունքը, որը ենթադրում է գործունակությունից օգտվել այլոց հետ հավասար հիմունքներով: ՄԱԿ-ի կոնվենցիան թույլ չի տալիս փոխարինող որոշումների կայացման որևէ ձև, ոչ էլ բացառություններ լրիվ և հավասար գործունակության սկզբունքից, որոնք կապված են անձի հաշմանդամության կամ «մտավոր կարողությունների» հետ:
ՄԱԿ-ի կոնվենցիան հաստատապես նշում է, որ ոչ մի երրորդ կողմի համաձայնությունը, լինի դա խնամակալի, դատարանի կամ մասնագիտացված հանձնաժողովի համաձայնությունը, չի կարող արդարացնել հղիության արհեստական ընդհատումը կամ ամլացումը առանց հաշմանդամություն ունեցող անձի տեղեկացված համաձայնության (UN CRPD General Comment No. 1, Equal recognition before the law, CRPD/C/GC/1, 2014, § 8): Փոխարենը, անձինք պետք է աջակցություն ստանան որոշումներ կայացնելու հարցում և տրամադրվեն խելամիտ հարմարեցումներ։ 2014 թվականին ընդունված «Ոչ հոժարակամ, հարկադիր և այլ կերպ հարկադիր ամլացումը վերացնելը» միջգերատեսչական հայտարարությունը (UN Interagency statement, “Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary sterilization: an interagency statement”, op. cit., fn. 16, p. 5-7) վերահաստատեց Կոնվենցիայի վրա հիմնված մոտեցումը։ Կարևորելով վերարտադրողական առողջության ոլորտներում հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրազեկ համաձայնության իրավունքը՝ գործակալությունները նաև հայտարարեցին, որ այդ իրավունքի խախտումը բռնության և խոշտանգումների կամ վատ վերաբերմունքի ձև է։ Միավորված ազգերի կազմակերպության Խոշտանգումների հարցերով հատուկ զեկուցողը պարզաբանել է, որ կնոջ նկատմամբ հաշմանդամության, ներառյալ «անգործունակության» պատճառով կատարված ոչ հոժարակամ ամլացումը բավարարում է խոշտանգումների բոլոր բաղկացուցիչ տարրերը (United Nations Special Rapporteur on Torture A/HRC/22/53, 2013, fn. 27, § 64: “Forced interventions [including involuntary sterilization], often wrongfully justified by theories of incapacity and therapeutic necessity inconsistent with the Convention on the Rights of Persons with Disabilities, are legitimized under national laws, and may enjoy wide public support as being in the alleged “best interest” of the person concerned. Nevertheless, to the extent that they inflict severe pain and suffering, they violate the absolute prohibition of torture and cruel, inhuman and degrading treatment.”): Մարդու իրավունքների տարբեր մարմիններ այն հետևողականորեն ներկայացնում են որպես բռնության, խոշտանգումների կամ դաժան վերաբերմունքի այլ ձևերի օրինակ: ՄԱԿ-ի այլ մարմիններ (Committee against Torture, Concluding observations: CAT/C/PER/CO/5-6, § 15; CAT/C/CZE/CO/4-5, § 12; CAT/C/SVK/CO/2, § 14; UN Interagency statement, “Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary sterilization: an interagency statement”, op. cit., fn. 16, p. 5-6) դրանք որակում են որպես առողջության իրավունքի (Special Rapporteur on the Right to Health, Report E/CN.4/2005/51, 2005, §§ 38, 48-50), ընտանեկան կյանքի իրավունքի (CESCR, General Comment No. 5, Persons with disabilities, E/1995/22, 1994, §§ 30-31) և անձի անձեռնմխելիության իրավունքի (UN CRPD, General Comment No. 1, Equal recognition before the law, CRPD/C/GC/1, 2014, § 42) խախտում»։

Թարմացում՝ 28.03.2023

Ընթերցել

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրականացրել է հետազոտություն ժեստերի լեզվի ծառայությունների տրամադրման համակարգի ձևավորման միջազգային փորձի վերաբերյալ։ 

Հետազոտությունն իրականացվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։ Նյութի բովանդակության համար պատասխանատու է միայն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն։

Հետազոտությունում արտահայտված տեսակետները (բովանդակությունը) կարող են չհամընկել Շվեդիայի կառավարության տեսակետների հետ։

«Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի կառավարության աջակցությամբ։

Ընթերցել ձեռնարկը

Մատչելիության հայտարարություն

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն ջանում է տեղեկատվական բոլոր նյութերը ստեղծել հաշմանդամություն ունեցող բոլոր անհատների համար մատչելի ձևաչափերով։ Այս էլեկտրոնային փաստաթուղթը ևս մատչելի ձևաչափով է։ Եթե այն չի համապատասխանում Ձեր կարիքներին, այլընտրանքային տարբերակները ստանալու նպատակով կարող եք գրել մեր էլ. փոստի հասցեին՝ info@dra.am: Տեղեկատվական նյութերի մատչելիության հարցումներին մենք պատասխանում ենք 48 ժամում։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ի նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանը ներկայացնում է հաշմադամություն ունեցող անձանց իրավունքները, օրենսդրական փոփոխությունները և այլ կարևոր հարցեր։

Ամբողջական տարբերակը նաև՝ այստեղ։

Հիմնական տեղեկություններ

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն իրականացնում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող և նրանց ներկայացնող կազմակերպությունների կարիքների գնահատում՝ փաստերի վրա հիմնված ջատագովություն (շահերի պաշտպանություն) իրականացնելու տեսանկյունից։ Կարիքների գնահատման հիման վրա մշակվելու է գործողությունների եռամյա պլան, որը նպատակ է ունենալու հզորացնել հաշմանդամություն ունեցող անձանց կազմակերպությունների ջատագովության կարողությունները։ 

Կարիքների գնահատումն իրականացնում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն՝ ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի «Հայաստանում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիայի կիրարկման և հաշմանդամութուն ունեցող անձանց ներառման ծրագրերի ներդրման համար բարենպաստ միջավայրի և էկոհամակարգի ստեղծում» ծրագրի շրջանակներում։ Ծրագիրը ֆինանսավորովում է ՄԱԿ-ի Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության գործընկերության Բազմագործընկեր նպատակային հիմնադրամի (UNPRPD MPTF) կողմից։

Խորհրդատվական խմբի դերը

Խորհրդատվական խումբն ունենալու է հետևյալ գործառույթները՝

• Աջակցել կազմակերպությունների քարտեզագրման աշխատանքներին և հաստատել դրա արդյունքները,
• Խորհուրդներ տրամադրել կարիքների գնահատման մեթոդաբանության և գործիքների վերաբերյալ և հաստատել դրանք, 
• Աջակցել գնահատող թիմին տվյալների հավաքագրման աշխատանքներում, այդ թվում՝ կազմակերպությունների՝ գնահատմանը մասնակցելու համաձայնությունները ստանալու հարցում,
• Դիտողություններ և առաջարկություններ ներկայացնել կարիքների գնահատման զեկույցի նախագծի վերաբերյալ և հաստատել վերջնական տարբերակը,
• Մասնակցել գնահատման հիման վրա մշակվելիք եռամյա գործողությունների պլանի մշակմանը և հաստատել այն։ 

Խորհրդատվական խմբի գործունեությունը

Խումբը կազմված է լինելու հինգ անձից (կազմակերպության ներկայացուցչից):

Խորհրդատվական խումբը կհանդիպի յուրաքանչյուր ամիս առնվազն 1 անգամ մինչև 2023 թ. մայիսը (ներառյալ): Խմբի անդամները կմասնակցեն կարիքների գնահատման մեթոդաբանության մշակմանը, իրականացմանը և դրա հիման վրա գործողությունների պլանի մշակմանը։ 

Խմբի աշխատանքային լեզուն կլինի հայերենը, անհրաժեշտության դեպքում կապահովվի հայերեն ժեստերի լեզվի թարգմանություն։ 

Հանդիպումները կանցկացվեն Երևանում, մարզերից մասնակիցների համար կտրամադրվի տրանսպորտի փոխհատուցում, կապահովվի մատչելիությունը։ Բացառիկ անհրաժեշտության դեպքում հանդիպումները կանցկացվեն հիբրիդային ձևաչափով (և՛ առցանց, և՛ ֆիզիկապես)։ Փորձագետները կփոխհատուցվեն մասնակցության և տրամադրված ժամանակի համար։ 

Խորհրդատվական խմբերի անդամները պետք է գործեն համագործակցային և փորձեն հնարավոր տարակարծությունները հարթել գործընկերության և փոխադարձ հարգանքի սկզբունքներից ելնելով։

Ո՞վ կարող է դիմել և ինչպե՞ս

Խմբում կարող են ներգրավվել կազմակերպությունների և ոչ ֆորմալ խմբերի ներկայացուցիչները, ովքեր ունեն տեխնիկական գիտելիքներ, հմտություններ և փորձ, որոնք վերաբերում են կարիքների գնահատման լավագույն փորձին և հաշմանդամություն ունեցող անձանց ներկայացնող կազմակերպությունների զարգացմանը: 

Խորհրդատվական խմբում ներգրավելու համար խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց ներկայանցող կազմակերպությունների ներկայացուցիչների մասնակցությունը։ 

Դիմելու համար անհրաժեշտ է մինչև դեկտեմբերի 16-ը (մինչև 23:59) լրացնել հետևյալ հայտը։

Հայտն ուղարկելուց հետո այն կդիտարկվի մեր կողմից, կզտվեն տեխնիկապես չհամապատասխանող հայտերը։ Հետաքրքրություն հայտնած անձինք (կազմակերպությունները) իրենք կընտրեն խորհրդատվական խմբի անդամներին։ 

Եթե ունեք հարցեր, խնդրում ենք գրել info@dra.am հասցեին վերջնաժամկետից հնարավորինս շուտ:

Հարցուպատասխան կամընտիր արձանագրության մասին

Ի՞նչ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» կոնվենցիայի կամընտիր արձանագրությունը

Կամընտիր արձանագրությունը միջազգային պայմանագիր է։ Այն «կամընտիր» է այն իմաստով, որ պետությունները պարտավոր չեն դառնալ արձանագրության անդամ, նույնիսկ եթե նրանք վավերացրել են կոնվենցիան։ Այն ստեղծվել է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի իրականացումն ուժեղացնելու և մշտադիտարկելու համար։ Հայաստանի Հանրապետությունը վավերացրել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի կամընտիր արձանագրությունը:

Ի՞նչ ընթացակարգով է իրականացվում մշտադիտարկումը

Կամընտիր արձանագրությունը ներդնում է երկու ընթացակարգ՝ ամրապնդելու համար կոնվենցիայի իրականացումը, դրանք են՝ անհատական հաղորդման ընթացակարգը և հետաքննության ընթացակարգը։

Ի՞նչ է անհատական հաղորդման ընթացակարգը
Կամընտիր արձանագրությունը վավերացրած պետություններում անհատները և անհատների խմբերը կարող են բողոքներ ներկայացնել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով ՄԱԿ-ի կոմիտեին, այն մասին, որ պետությունը խախտել է կոնվենցիայով նախատեսված իր պարտավորություններից որևէ մեկը։

Ի՞նչ է հետաքննության ընթացակարգը

Եթե կոմիտեն ստանում է հավաստի տեղեկություններ, որ պետությունը թույլ է տվել կոնվենցիայի դրույթների կոպիտ կամ պարբերաբար խախտումներ, ապա կոմիտեն կարող է ուսումնասիրություն սկսել, այցելել տվյալ պետություն։ Այնուհետև, Կոմիտեն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեային ուղղված իր զեկույցում հրապարակում է իր բացահայտումների սեղմագիրը կամ ամբողջական զեկույցը։

Կամընտիր արձանագրության տեքստը

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիայի կամընտիր արձանագրություն

Սույն արձանագրության Կողմ պետությունները համաձայնել են հետևյալի մասին,

Հոդված 1

1. Սույն արձանագրության Կողմ պետությունը (Կողմ պետություն) ճանաչում է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով կոմիտեի (Կոմիտե) հանձնառությունը՝ ստանալ և քննարկել իր իրավասության շրջանակում գտնվող անհատների կամ անհատների խմբերի կողմից կամ անունից՝ Կողմ պետության կողմից Կոնվենցիայի դրույթների խախտման զոհ լինելու մասին ներկայացվող հաղորդումները: 

2. Կոմիտեն չի ընդունում որևէ հաղորդում, որը վերաբերում է սույն արձանագրության կողմ չհանդիսացող՝ Կոնվենցիայի Կողմ պետության:

Հոդված 2

Կոմիտեն հաղորդումն անընդունելի է համարում այն դեպքում, երբ. 

ա) հաղորդումն անանուն է, 

բ) հաղորդումն այդպիսի հաղորդումներ ներկայացնելու իրավունքի չարաշահում է կամ սույն Կոնվենցիայի դրույթների հետ անհամատեղելի է, 

գ) նույն հարցն արդեն ուսումնասիրվել է Կոմիտեի կողմից կամ ուսումնասիրվել կամ ուսումնասիրվում է միջազգային քննության կամ կարգավորման այլ ընթացակարգով, 

դ) չեն սպառել իրավական պաշտպանության բոլոր հասանելի ներպետական միջոցները: Այս կանոնը չի գործում այն դեպքում, երբ իրավական պաշտպանության միջոցների կիրառումն անհիմն ձգձգվում է, կամ հավանական չէ, որ կհանգեցնի արդյունավետ պաշտպանության, 

ե) այն ակնհայտորեն անհիմն է կամ բավարար կերպով հիմնավորված չէ, կամ

զ) հաղորդման առարկա փաստերը տեղի են ունեցել նախքան համապատասխան Կողմ պետության համար սույն արձանագրության ուժի մեջ մտնելը, եթե այդ փաստերը չեն շարունակվել այդ օրվանից հետո։

Հոդված 3 

Սույն արձանագրության 2-րդ հոդվածի դրույթների համաձայն Կոմիտեն իրեն գաղտնի ներկայացված ցանկացած հաղորդում ներկայացնում է Կողմ պետության ուշադրությանը։ Հաղորդումն ստացած պետությունը վեց ամսվա ընթացքում գրավոր բացատրություններ կամ պաշտոնական հայտարարություններ է ներկայացնում Կոմիտե՝ պարզաբանելով հարցը և իրավական պաշտպանության այն միջոցը, եթե այդպիսին առկա է, որը կարող էր ձեռնարկվել այդ պետության կողմից։

Հոդված 4 

1. Հաղորդումն ստանալուց հետո և մինչև ըստ էության որոշում կայացնելը՝ ցանկացած պահի, Կոմիտեն կարող է համապատասխան Կողմ պետությանն անհապաղ քննարկելու համար փոխանցել պահանջն այն մասին, որ Կողմ պետությունը ձեռնարկի այնպիսի միջանկյալ միջոցներ, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել ենթադրյալ խախտումների զոհին կամ զոհերին պատճառվող հնարավոր անդառնալի վնասից խուսափելու համար: 

2. Կոմիտեի՝ սույն հոդվածի 1-ին պարբերության մեջ սահմանված հայեցողական լիազորությունների իրականացումը չի ենթադրում հաղորդման ընդունման կամ ըստ էության քննության վերաբերյալ որոշման կայացում:

Հոդված 5

Սույն արձանագրությամբ նախատեսված հաղորդումներն ուսումնասիրելիս Կոմիտեն անց է կացնում դռնփակ նիստեր: Հաղորդումն ուսումնասիրելուց հետո Կոմիտեն իր առաջարկներն ու հանձնարարական-առաջարկները, եթե այդպիսիք առկա են, ուղարկում է համապատասխան Կողմ պետությանը և հայտատուին:

Հոդված 6

1. Եթե Կոմիտեն ստանում է հավաստի տեղեկություններ, որոնցում նշվում է Կողմ պետության կողմից Կոնվենցիայում սահմանված իրավունքների լուրջ կամ պարբերական խախտումների մասին, ապա Կոմիտեն Կողմ պետությանն առաջարկում է համագործակցել տեղեկությունների ուսումնասիրության հարցում և այդ նպատակով ներկայացնել դիտարկումներ տվյալ տեղեկությունների վերաբերյալ։ 

2. Հաշվի առնելով ցանկացած դիտարկում, որը կարող է ներկայացնել համապատասխան Կողմ պետությունը, ինչպես նաև իրեն հասանելի ցանկացած այլ հավաստի տեղեկություն, Կոմիտեն կարող է իր մեկ կամ ավելի անդամներին հանձնարարել անցկացնել քննություն և անմիջապես զեկուցել իրեն: Այն դեպքում, երբ երաշխավորված է, և առկա է Կողմ պետության համաձայնությունը, քննության շրջանակներում կարող է կատարվել այցելություն այդ պետության տարածք:

3. Այդպիսի քննության արդյունքներն ուսումնասիրելուց հետո Կոմիտեն այդ արդյունքները ցանկացած մեկնաբանության և հանձնարարական-առաջարկի հետ փոխանցում է համապատասխան Կողմ պետությանը: 

4. Համապատասխան Կողմ պետությունն արդյունքները, մեկնաբանությունները և հանձնարարական-առաջարկներն ստանալուց հետո՝ վեց ամսվա ընթացքում, 5. Կոմիտե է ներկայացնում իր դիտարկումները։ 

Այդպիսի քննությունն անցկացվում է գաղտնի, և վարույթի` բոլոր փուլերում պետք է ձգտել համապատասխան Կողմ պետության հետ համագործակցության:

Հոդված 7

1. Կոմիտեն կարող է համապատասխան Կողմ պետությանն առաջարկել Կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածով նախատեսված իր զեկույցում ներառել մանրամասն տեղեկություն ցանկացած միջոցառման մասին, որը Կողմ պետությունը ձեռնարկել է սույն արձանագրության 6-րդ հոդվածով սահմանված կարգով իրականացված քննության արդյունքում: 

2. Անհրաժեշտության դեպքում Կոմիտեն կարող է 6-րդ հոդվածի 4-րդ պարբերության մեջ նշված վեցամսյա ժամկետի ավարտից հետո համապատասխան Կողմ պետությանն առաջարկել իրեն տեղեկացնել այն միջոցառումների մասին, որոնք ձեռնարկվել են այդպիսի քննության արդյունքում:

Հոդված 8

Յուրաքանչյուր Կողմ պետություն սույն արձանագրության ստորագրման կամ վավերացման կամ դրան միանալու պահին կարող է հայտարարել, որ չի ճանաչում 6-րդ և 7-րդ հոդվածներով Կոմիտեին վերապահված իրավասությունը։

Հոդված 9

Միավորված ազգերի կազմակերպության քարտուղարը սույն Գլխավոր արձանագրության ավանդապահն է:

Հոդված 10

Սույն արձանագրությունը բաց է Կոնվենցիան ստորագրած պետությունների և տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպությունների ստորագրման համար` Միավորված ազգերի կազմակերպության Նյու Յորքում գտնվող գլխամասային գրասենյակում, 2007 թվականի մարտի 30-ից:

​​Հոդված 11

Սույն արձանագրությունը ենթակա է վավերացման սույն արձանագրությունն ստորագրած այն պետությունների կողմից, որոնք վավերացրել են Կոնվենցիան կամ միացել են դրան: Այն ենթակա է սույն արձանագրությունն ստորագրած այն տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպությունների պաշտոնական հաստատմանը, որոնք պաշտոնապես հաստատել են Կոնվենցիան կամ միացել են դրան: Այն բաց է ցանկացած պետության կամ տարածաշրջանային ինտեգրման այն կազմակերպության միանալու համար, որը վավերացրել, պաշտոնապես հաստատել է Կոնվենցիան կամ միացել է դրան, և որը չի ստորագրել սույն արձանագրությունը:

​​Հոդված 12

1. «Տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպություն» նշանակում է՝ տվյալ տարածաշրջանի ինքնիշխան պետություններից կազմված կազմակերպություն, որին դրա անդամ պետությունները փոխանցել են Կոնվենցիայով և սույն արձանագրությամբ կարգավորվող հարցերին առնչվող իրավասություն: Այդպիսի կազմակերպությունները պաշտոնական հաստատման կամ միանալու վերաբերյալ իրենց փաստաթղթերում հայտարարում են Կոնվենցիայով և սույն արձանագրությամբ կարգավորվող հարցերին առնչվող իրենց իրավասության շրջանակը: Նրանք հետագայում ավանդապահին տեղեկացնում են իրենց իրավասության շրջանակին վերաբերող ցանկացած էական փոփոխության մասին: 

2. Սույն արձանագրության մեջ «Կողմ պետություններ»-ին կատարված հղումները վերաբերում են այդպիսի կազմակերպություններին՝ իրենց իրավասության սահմաններում: 

3. Սույն արձանագրության 13-րդ հոդվածի 1-ին պարբերության և 15-րդ հոդվածի 2-րդ պարբերության նպատակների իրականացման համար տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպության կողմից ի պահ հանձնված որևէ փաստաթուղթ հաշվի չի առնվում: 

4. Տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպություններն իրենց իրավասության շրջանակներում գտնվող հարցերի հետ կապված կարող են իրացնել Կողմ պետությունների հանդիպման ընթացքում քվեարկելու իրենց իրավունքը սույն արձանագրության Կողմ հանդիսացող իրենց անդամ պետությունների թվին հավասար ձայներով: Այդպիսի կազմակերպությունը չի իրացնում քվեարկելու իր իրավունքը, եթե իր անդամ պետություններից որևէ մեկն իրացնում է այդ իրավունքը, և հակառակը:

​​Հոդված 13

1. Կոնվենցիան ուժի մեջ մտնելու կարգի համաձայն՝ սույն արձանագրությունն ուժի մեջ է մտնում տասներորդ վավերագիրը կամ միանալու մասին փաստաթուղթն ի պահ հանձնելուց հետո՝ երեսուներորդ օրը: 

2. Լույն արձանագրությունը վավերացնող, պաշտոնապես հաստատող կամ դրան միացող յուրաքանչյուր պետության կամ տարածաշրջանային ինտեգրման կազմակերպության համար` այդպիսի տասներորդ փաստաթուղթն ի պահ հանձնելուց հետո արձանագրությունն ուժի մեջ է մտնում իր այդ փաստաթուղթն ի պահ հանձնելուց հետո՝ երեսուներորդ օրը:

​​Հոդված 14

1. Սույն արձանագրության առարկայի և նպատակի հետ անհամատեղելի վերապահումներ չեն թույլատրվում: 

2. Վերապահումները կարող են ցանկացած պահի հանվել:

​​Հոդված 15

1. Ցանկացած Կողմ պետություն կարող է առաջարկել սույն արձանագրության մեջ կատարել փոփոխություն և այդ առաջարկությունը ներկայացնել Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր քարտուղարին: Գլխավոր քարտուղարը ցանկացած առաջարկվող փոփոխություն ուղարկում է Կողմ պետություններին՝ խնդրելով, որ նրանք ծանուցեն՝ արդյո՞ք հավանություն են տալիս հրավիրել Կողմ պետությունների հանդիպում՝ առաջարկները քննարկելու և դրանց վերաբերյալ որոշում կայացնելու նպատակով: Այն դեպքում, երբ այդ հաղորդումն ուղարկելու օրվանից չորս ամսվա ընթացքում Կողմ պետությունների առնվազն մեկ երրորդը հավանություն է տալիս այդպիսի հանդիպում անցկացնելուն, Գլխավոր քարտուղարը հրավիրում է հանդիպում Միավորված ազգերի կազմակերպության հովանու ներքո։ Ներկա գտնվող և քվեարկությանը մասնակցած Կողմ պետությունների ձայների երկու երրորդ մեծամասնությամբ ընդունված ցանկացած փոփոխություն Գլխավոր քարտուղարը ներկայացնում է Գլխավոր ասամբլեայի հաստատմանը և այնուհետև բոլոր Կողմ պետությունների ընդունմանը: 

2. Սույն հոդվածի 1-ին պարբերության համապատասխան ընդունված և հաստատված փոփոխությունն ուժի մեջ է մտնում ի պահ հանձնված՝ ընդունման մասին փաստաթղթերի թիվը փոփոխությունն ընդունելու օրվա դրությամբ: Կողմ պետությունների ընդհանուր թվի երկու երրորդին հասնելուց հետո՝ երեսուներորդ օրը: Դրանից հետո փոփոխությունը ցանկացած Կողմ պետության համար ուժի մեջ է մտնում ընդունման մասին փաստաթուղթն ի պահ հանձնելու օրվան հաջորդող երեսուներորդ օրը: Փոփոխությունը պարտադիր է միայն այն ընդունած Կողմ պետությունների համար:

​​Հոդված 16

Կողմ պետությունը կարող է չեղյալ հայտարարել սույն արձանագրության գործողությունն իր նկատմամբ Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր քարտուղարին գրավոր ծանուցելու միջոցով: Չեղյալ հայտարարելն ուժի մեջ է մտնում չեղյալ հայտարարելու մասին ծանուցումը Գլխավոր քարտուղարի ստանալու օրվանից մեկ տարի անց:

Հոդված 17

Սույն արձանագրության տեքստը հասանելի է դարձվում մատչելի ձևաչափերով։

Հոդված 18

Սույն արձանագրության արաբերեն, չինարեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն և իսպաներեն տեքստերը հավասարազոր են: 

Ի ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ՈՐԻ՝ ներքոստորագրյալ լիազոր ներկայացուցիչները, պատշաճ լիազորված լինելով իրենց համապատասխան կառավարությունների կողմից, ստորագրեցին սույն արձանագրությունը։

Բեռնել .doc ձևաչափով

Ծրագրի տևողությունը՝ 01.10.2022-31.07.2023 թթ.

Ծրագրի նպատակը՝

Նպաստել համավարակի և պատերազմի հետևանքով կյանքի դժվարին իրավիճակում հայտնված հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովմանը՝ դրա նախապայման դիտելով բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացի արդյունավետությունը և օրինականությունը։ 

Ծրագրի խնդիրները՝

1. Աջակցել բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությանը։

2. Բարձրացնել բժշկասոցիալական փորձաքննության վերաբերյալ իրազեկվածությունը դիմող անձանց շրջանում և աջակցել սոցիալական ծառայություններ տրամադրողների՝ հաղորդակցության կարողությունների զարգացմանը։

Ծրագրի տևողությունը՝ 01.08.2022-30.03.2023 թթ.

Ծրագրի նպատակը՝

Ծրագրի նպատակն է աջակցել Հայաստանի կառավարությանը՝ վերանայելու հաշմանդամության սահմանման և ծառայությունների անհատական ծրագրերի պլանավորման ընթացակարգերը՝ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվնեցիայի սկզբունքներին համապատասխան և հիմնվելով Ֆունկցիոնալության, հաշմանդամության և առողջության միջազգային դասակարգման հայեցակարգային շրջանակի վրա: 

Ծրագիրը նպաստում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց ծառայությունների հասանելիությանը և մասնակցության բարձրացման ընդհանուր նպատակին:

Ծրագրի խնդիրները՝

1. Աջակցել «Անձի ֆունկցիոնալության գնահատման մասին» ՀՀ օրենքի իրականացումն ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերի մշակման հարցում՝ մշակելով համապատասխան ընթացակարգերի և այլ իրավական ակտերի նախագծերը։
2. Աջակցել անկախ կյանքի կենտրոնների գործունեությունն ապահովող իրավական ակտերի մշակման հարցում, այդ թվում՝ կարիքի գնահատման գործիքների, չափորոշիչների, ընթացակարգի և քաղաքականությունների մշակման միջոցով։ 
3. Իրականացնել աջակցող տեխնոլոգիաների տրամադրումը կարգավորող իրավական դաշտի գնահատում և դրա հիման վրա մշակել ոլորտի բարեփոխումն ապահովող համապատասխան իրավական ակտեր։ 
   
   

Ծրագրի վերաբերյալ հրապարակումները սոցիալական ցանցերում՝ 

Դիտորդական խմբի կողմից 2021 թվականի ընթացքում մշտադիտարկման այցեր են կատարվել Երեւանի Մարի Իզմիրլյանի անվան մանկատուն, Երեւանի մանկան տուն, Գավառի մանկատուն, Շիրակի մարզի երեխայի եւ ընտանիքի աջակցության կենտրոն, Երևանի «Զատիկ» երեխաների աջակցության կենտրոն։ Այցերը եղել են չհայտարարված, որից մեկը՝ ստացված բողոքի հիման վրա։

Խմբում 2021 թվականից ներգրավված է նաև «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը։

Այցերի ընթացքում դիտորդական խումբն արձանագրել է՝

ՀՀ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության եւ պետական ոչ առեւտրային կազմակերպությունների աշխատողները, այդ թվում՝ ղեկավար անձնակազմը, ծանոթ չեն Դիտորդական խմբի վերաբերյալ ՀՀ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարի հրամանին։

Որպես օրինակ, Նորքի տուն-ինտերնատ այցի ժամանակ ինտերնատում գտնվող նախարարության հավասար հնարավորությունների վարչության տարեցների հիմնահարցերի բաժնի պետ Հայկ Հարությունյանը, տեղյակ չլինելով նախարարի հրամանից, կասկածի տակ է դրել դիտորդների իրավունքները։

Անհրաժեշտ է պետական ոչ առեւտրային կազմակերպությունների ղեկավարներին կրկին տեղեկացնել դիտորդական խմբի եւ նախարարի համապատասխան հրամանի վերաբերյալ, հետայսու քննել հանրային ծառայողների կամ կազմակերպությունների աշխատողների կողմից հրամանի խախտման դեպքերը։

Գործունեության արդյունքում դիտորդական խումբը վերհանել է նաեւ մի շարք խնդիրներ, որոնք կապված են նախարարի հրամանի հետ: Վերհանված խնդիրները եւ դրանց ուղղությամբ փոփոխություններն ու լրացումները կառաջարկվեն 2022 թվականի ընթացքում։

Ընթերցել զեկույցի ամբողջական տարբերակը

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Բժիշկ-փորձագետի ծառայություններ մատուցողը պետք է ուսումնասիրի կազմակերպությանը դիմաց քաղաքացիների բժշկական փաստաթղթերը, տրամադրի փորձագիտական խորհրդատվություն բժշկասոցիալական փորձաքննության վերաբերյալ։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց տրամադրել խորհրդատվություն բժշկասոցիալական չափորոշիչների վերաբերյալ, այդ թվում՝ հեռավար միջոցներով,
• Մասնակցել բժշկասոցիալական փորձաքննական հանձնաժողովների կողմից իրականացվող առնվազն 20 փորձաքննությունների, ուսումնասիրել նրա բժշկական փաստաթղթերը, բժշկասոցիալական փորձաքննության հանձնաժողովի որոշումները, տալ եզրակացություն չափորոշիչների հետ համապատասխանության, նոր փաստաթղթերով համալրման անհրաժեշտության մասին,
• Ներկայացնել հաշվետվություն իրականացված աշխատանքների մասին,
• Համագործակցել ծրագրային թիմի հետ։

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն բժշկական կրթություն 
• Առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ 
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներին և բժշկասոցիալական փորձաքննությանն առնչվող օրենդրական դաշտի իմացություն
• Հայերենի գերազանց իմացություն

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Աշխատանքները պետք է սկսել 2022 թ. հոկտեմբերի 25-ից։ Ավարտը՝ 2023 թ․ հուլիս։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող փորձագետների կողմից առաջարկների ներկայացումը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2022 թ. հոկտեմբերի 24-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «NEF/303/304»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության
միջոցով» ծրագրի իրականացման համար։ Ծրագրի նպատակն է նպաստել համավարակի և պատերազմի հետևանքով կյանքի դժվարին իրավիճակում հայտնված հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովմանը՝ դրա նախապայման դիտելով բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացի արդյունավետությունը և օրինականությունը։

Սույն ծրագիրն իրականացվում է «ՁԳՏՈՒՄ ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (STRIVE) ծրագրի Strive շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Ծառայություններ մատուցողը պետք է իրավական խորհրդատվություն տրամադրի հաշմանդամություն ունեցող անձանց բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացի վերաբերյալ, այդ թվում՝ հեռավար միջոցներով։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Իրավական խորհրդատվություն տրամադրել հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ այդ թվում՝ հեռավար միջոցներով,
• Կազմել վերափորձաքննության կամ վերադասության կարգով բողոքարկման համար փաստաթղթեր, դիմումներ, բողոքներ, գանգատներ, միջնորդություններ և առնչվող այլ փաստաթղթեր,
• Ներկայացնել հաշվետվություն իրականացված աշխատանքների մասին,
• Համագործակցել ծրագրային թիմի հետ։

Պահանջվող որակավորում

• Իրավագիտության ոլորտում բարձրագույն կրթություն
• Առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ իրավագիտության ոլորտում
• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներին առնչվող օրենդրական դաշտի և վարչարարության հիմունքների իմացություն 
• Հայերենի գերազանց իմացություն

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Աշխատանքները պետք է սկսել 2022 թ. հոկտեմբերի 25-ից։ Ավարտը՝ 2023 թ․ հուլիս։

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող փորձագետների կողմից առաջարկների ներկայացումը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2022 թ. հոկտեմբերի 24-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «NEF/EMG-022/301»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից իրականացվող «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանություն բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացում համալիր աջակցության
միջոցով» ծրագրի իրականացման համար։ Ծրագրի նպատակն է նպաստել համավարակի և պատերազմի հետևանքով կյանքի դժվարին իրավիճակում հայտնված հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովմանը՝ դրա նախապայման դիտելով բժշկասոցիալական փորձաքննության գործընթացի արդյունավետությունը և օրինականությունը։

Սույն ծրագիրն իրականացվում է «ՁԳՏՈՒՄ ավելի լավ ապագայի. համայնքների և քաղաքացիական հասարակության դիմակայունություն Հայաստանում» (STRIVE) ծրագրի Strive շրջանակներում, որը համաֆինանսավորում է Եվրոպական միությունը և իրականացնում է ՆԵՖ Բելգիան՝ գործընկերությամբ «ԱԳԱԹ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի, «ԲԼԵՋԱՆ» բնապահպանական, սոցիալական, բիզնեսի աջակցության ՀԿ-ի, «Դիլիջանի երիտասարդների համագործակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և Կանանց զարգացման «Ռեսուրս կենտրոն» հիմնադրամի:

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

կպատմի զարմանահրաշ պատմություններ՝ Հնդկաստանից, Աֆրիկայից ու աշխարհի մյուս ծայրերից, որտեղ եղել է։

Վահագնին գտնելը հեշտ է։ Նա միշտ նույն տեղում է՝ Սպիտակի խնամքի տանը, որտեղ ապրում է արդեն 5 տարի․ Այսօր Վահագնի տեսած մեծ աշխարհը սահմանափակվում է խնամքի տան փոքր բակով։

«Ես ծնվել եմ Երևանում։ Ծնողներիս ապահարզանից հետո, 2 տարեկանում, մայրիկս մեզ Ախլցխա տարավ։ Արդեն 14 տարեկանում տեղափոխվեցինք Մոսկվա՝ մայրիկիս, քրոջս, տատիկիս և քեռուս հետ։ Առաջին մասնագիտությամբ ֆելդշեր–լաբորանտ եմ, բժշկական միջին մասնագիտական կրթություն 

ունեմ։ Այնուհետև ընդունվեցի Կոմսոմոլի բարձրագույն դպրոց՝ հոգեբանության ֆակուլտետ, բայց կրթությունս, ցավոք, կիսատ մնաց․ 1990–ականների վերջին մայրս լուրջ ֆինանսական խնդիրների առջև կանգնեց, իսկ կրթությունը վճարով էր»,– հիշում է Վահագնը։

Չնայած դրան, Վահագն Պետրոսյանն աշխատանքի ընդունվեց Մոսկվայի Հելսինկյան խմբում, որպես տնօրենի օգնական։ Շփվող, զարգացած, ինտելեկտուալ հումորով երիտասարդը վստահ էր՝ աշխարհը մեծ ու սիրուն է, ինչպես իր կարդացած գրքերում, և այն տեսնել է պետք։ Պատահական ծանոթությունը Վահագնին Հնդկաստան տարավ, որտեղ ապրեց շուրջ 1.5 տարի և հասցրեց ուսանել մեդիտացիոն կենտրոններում։

Մոսկվա վերադարձից հետո Վահագնն առաջին անգամ հայտնվեց հոգեբուժարանում՝ հանրային վայրում մերկանալու համար։

«Դրանից առաջ 1.5 ամիս ապրել էի «վայրի լողափում», որտեղ բոլորը մերկ էին շրջում։ Սովորություն էր»,– ասում է նա։

Մոսկվայից Սևան, հետո՝ Վարդենիս․ Շուրջ 5 տարի Վահագնն ապրեց հոգեբուժարաններում, ինչից հետո տեղափոխվեց Սպիտակի խնամքի տուն։ Այստեղ իր սենյակն ու հեռախոսն ունի, շատ է կարդում։ Վերջին շրջանում հետաքրքրությամբ Աստվածաշունչ է ուսումնասիրում։ Մահճակալի կողքին փոքրիկ պահարանի վրա իր հերթին սպասում է Ջեկ Լոնդոնի հաստափոր ընտրանին։

Աշխարհի տարբեր անկյուններում ապրած Վահագնի համար, սակայն, աշխարհի կենտրոնը հայրական գյուղն է՝ Հովքը, Տավուշի մարզում։

«Հայրս գյուղում փոքրիկ տուն ունի, հողամասով։ Եթե ստացվի այնպես, որ հայրս այն չվաճառի, խոստացել է ինձ թողնել։ Այստեղ ինձ սովորեցրել են հողի հետ աշխատել։ Ամենամեծ երազանքս Հովքի այդ տանն ապրելն է, առավոտյան իմ ուզած ժամին արթնանալը, հող մշակելը, ուղղակի ապրելը։ Իսկ եթե հայտնվի մեկը, ով կսիրի ինձ, նաև ընտանիք ունենալը։ Ուզում եմ Իռլանդիա գնալ՝ ճամփորդելու, ու բուսակեր դառնալ։ Մոսկվայում ընկեր ունեմ, որ քաղցկեղ ունի, ուզում եմ հասցնել նրան տեսնել՝ վերջին անգամ։ Շատ բան չեմ ուզում, չէ՞»,– հարցնում է Վահագնը։

Վահագնի այս պարզ երազանքները, սակայն, չեն իրականանա մի պատճառով․ նա անգործունակ է ճանաչված։ Սա նշանակում է, որ Վահագնի կյանքը կանխորոշված է․ նրա փոխարեն ուրիշներն են որոշում իր ապրելու վայրը, օրվա ուտելիքը, քնելու և արթնանալու ժամը, մազերի երկարությունը, սիրելու ու կարոտելու կարելիությունը։
Վահագնին անգործունակ ճանաչել են հոր դիմումի հիման վրա։ Ասում է՝ ըստ հոր՝ դա միակ տարբերակն էր իրեն հաստատությունում տեղավորելու ու անհրաժեշտ խնամք ապահովելու համար, չնայած ինքը այդ որոշման հետ երբեք համաձայն չի եղել։ Հորից մինչև հիմա էլ մի քիչ նեղացած է, բայց փորձում է հասկանալ նրան։

Հայաստանի Հանրապետությունում հոգեբուժական և խնամքի հաստատություններում այսօր բուժվում կամ խնամք է ստանում 1454 չափահաս քաղաքացի, նրանցից 397–ն անգործունակ են ճանաչված։ Նրանցից շուրջ 1/3–ը մինչև 25 տարեկան անձինք են։

ՀՀ օրենսդրությունը ճանաչում է բոլոր անձանց իրավունքներ, ազատություններ և պարտականություններ ունենալու և օրենքի առջև հավասարության իրավունքը՝ առանց որևէ խտրականության: Մասնավորապես, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն՝ անձանց քաղաքացիական իրավունքներ ունենալու և պարտականություններ կրելու ունակությունը բոլոր քաղաքացիների համար ճանաչվում է հավասարապես, որը ծագում է նրանց ծննդյան պահից և դադարում է մահվամբ: Սակայն, ՀՀ գործող օրենսդրությունը հոգեկան առողջության և մտավոր խնդիրներ ունեցող անձանց՝ կյանքի բոլոր ոլորտներում օրենքի առջև հավասարության իրավունքը հավասարապես ճանաչված և պաշտպանված չէ: ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 31-րդ հոդվածով նախատեսվում է, որ քաղաքացին, որը հոգեկան խանգարման հետևանքով չի կարող հասկանալ իր գործողությունների նշանակությունը կամ ղեկավարել դրանք, կարող է դատարանով անգործունակ ճանաչվել։ Նրա նկատմամբ սահմանվում է խնամակալություն: Օրենսդրական նման կարգավորման պայմաններում, հոգեկան առողջության կամ մտավոր խնդիրներ ունեցող անձը դատարանի կողմից կարող է զրկվել իր գործունակության իրավունքից առանց որևէ այլընտրանքի: Մասնավորապես, ՀՀ օրենսդրությամբ հոգեկան առողջության կամ մտավոր խնդիրներ ունեցող անձանց համար նախատեսված չէ ինչպես գործունակության իրավունքի մասնակի սահմանափակման հնարավորությունը, այնպես էլ գործունակության իրավունքի սահմանափակում չենթադրող աջակցման մեխանիզմներ:Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը նախատեսում է հոգեկան առողջության և մտավոր խնդիրներ ունեցող անձանց անգործունակ ճանաչելու հնարավորությունը՝ զրկելով նրանց՝ իրենց վերաբերող հարցերում որոշում կայացնելու իրավունքից: Գործունակությունից անձին զրկելը բացասական հետևանքներ է ունենում նրա մի շարք իրավունքների վրա, այդ թվում՝ ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների, առողջության իրավունքի, ինչպես նաև ազատության և անձնական անձեռնմխելիության, քաղաքական և հասարակական կյանքին մասնակցելու, սեփականության և ֆինանսական միջոցների տիրապետման և տնօրինման և այլ իրավունքների վրա: Ավելին, անգործունակությունը զրկում է անձին դատարանի հասանելիության իրավունքից՝ զրկելով նրանց առանց միջնորդի դատարան դիմելու հնարավորությունից՝ վտանգելով նաև այլ իրավունքների պաշտպանությունը:

Հոգեկան առողջության իրավունքի մասնագետ Անահիտ Չիլինգարյանն ասում է, որ ըստ էության, հայաստանյան օրենսդրությունը թույլ է տալիս հոգեկան առողջության խնդիր ունեցող անձանց ճանաչել անգործունակ, ինչը զրկում է մարդուն իր բազմաթիվ իրավունքներն ինքնուրույն իրացնելու հնարավորությունից։ Դրանք, հիմնականում, այն իրավունքներն են, որոնք անմիջականորեն կապված են մեր ամենօրյա գործողությունների, առօրյա կյանքի հետ, ինչպես օրինակ՝ գույքային իրավունքները, գումար տնօրինելը, ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների հետ կապված այնպիսի իրավունքներ, ինչպիսիք են ամուսնությունը, ապահարզանը կամ երեխայի որդեգրումը։ Ավելի պարզ ասած՝ անգործունակ ճանաչված անձը չի կարող ամուսնություն գրանցել, իսկ ամուսիններից մեկի անգործունակությունը կարող է ապահարզանի հանգեցնել՝ առանց նրա կամքը հաշվի առնելու։ Բայց մարդուն իր մի շարք հիմնարար իրավուքններից զրկելը միայն հարցի մի կողմն է։ Երկրորդ, ոչ պակաս կարևոր խնդիրն այն է, որ մենք չունենք համակարգ, որը կօգներ այս անձանց իրացնելու իրենց իրավունքները։ Եթե մարդն ունի հոգեկան առողջության խնդիր, օբյեկտիվորեն, հնարավոր է ունենա աջակցության կարիք, այդ թվում՝ իր որոշումների կայացման գործընթացում։ Սա ոչ թե մարդկանց փոխարեն որոշումներ կայացնելու, այլ՝ մարդկանց իրենց որոշումների կայացման ընթացքում օգնելու մեխանիզմ է, որը Հայաստանում չկա։

«Անգործունակության կամ անձի փոխարեն որոշումների կայացման մեխանիզմներ կան շատ երկրներում։ Մինչև վերջին տարիները այս մեխանիզմը շատ տարածված էր, սակայն, երբ ընդունվեց Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան, որը հստակ ամրագրում է, որ բոլոր մարդիկ օրենքի առաջ հավասար են, իսկ պետությունները պետք է ստեղծեն գործիքներ, որոնք կօգնեն մարդկանց իրացնելու իրենց գործունակությունը, մի շարք երկրներում մշակվեցին և ներդրվեցին մեխանիզմներ, որոնք մենք կոչում ենք որոշումների կայացման աջակցության մեխանիզմներ։ Սրանք թույլ են տալիս անձին ընտրել իր համար վստահելի անձանց, ովքեր կօգնեն իրենց որոշումներ կայացնել։ Ընդ որում՝ կախված այդ որոշումից, աջակցողները կարող են տարբեր լինել։ Ցանկացած պահի անձը կարող է հրաժարվել այդ աջակցությունից կամ փոխել իր համար վստահելի մարդուն։ Եվս մեկ համակարգ՝ նախապես տրված կարգադրությունների մեխանիզմն է, երբ անձը, ավելի կայուն հոգեկան վիճակում գտնվելիս, գրավոր կարգադրություններ է տալիս իր հետագա կյանքի վերաբերյալ, օրինակ՝ երբ առողջական վիճակի սրացման հետևանքով, հնարավոր է, իր կայացրած որոշումները չբխեն իր շահերից»,– ասում է Չիլինգարյանը։

Ըստ մասնագետի՝ անձին անգործունակ ճանաչելու մեխանիզմը պետության կողմից դիտարկվում է որպես հոգածության միջոց, մինչդեռ դա չափազանց մեծ միջամտություն է, որի հետևանքով մարդը զրկվում է իր իրավունքներից։

Սակայն այս դեպքում ևս իրավիճակը պետք է երկու կողմից դիտարկել․ անձինք, ովքեր դատարանի կողմից չեն ճանաչվում անգործունակ, սակայն ունեն աջակցության կարիք, ևս մնում են լուսանցքում։ Նրանց մասին ընդհանրապես մոռացվում է, քանի որ աջակցության որևէ մեխանիզմ այս պահին Հայաստանում գոյություն չունի։ Այս անձանց իրավունքները ևս կարող են ոտնահարվել՝ նրանց գույքի տնօրինման, նրանց շահագործման և այլ տեսակի չարաշահումների տեսքով։

«Անգործունակության ճանաչումը այլևս չի կարող հոգածության միջոց լինել։ Այս փուլը պետք է անցյալում թողնել»,– ասում է Անահիտ Չիլինգարյանը։

Այսօր Վահագնը փորձում է վերականգնել գործունակությունը։ Դեռ գործընթացի սկզբնական փուլում է՝ փաստաթղթերի փնտրտուքի։ Ասում է՝ գիտի, որ երկար կտևի, բայց ինքը պատրաստ է համբերել։ Գործունակության վերականգնումից հետո Վահագնը նախատեսում է որոշ ժամանակ մնալ Սպիտակի խնամքի տանը, աշխատել հոգեբանների հետ։ Ասում է՝ դեռ մի խնդիր ունի, շատ արագ է ծախսում ձեռքն ընկած գումարը։ Այս գործընթացում, սակայն, Վահագնը դեռ մենակ է․ հույս ունի՝ որևէ փաստաբան կօգնի իրեն վերականգնել գործունակությունն ու ապրել իր միակ կյանքը՝ իր ուզած ձևով։

«Գործունակության վերականգնման գործընթացը անձի արժանապատվության ապահովման, օրենքի առաջ նրա լիարժեքության ճանաչման մեխանիզմ է, որը, դատական համակարգի լուրջ ձեռքբերում է, սակայն, միևնույն ժամանակ, սա ևս կարող է խնդրահարույց լինել․ մարդիկ, ում գործունակության իրավունքը վերականգնվում է, միևնույն է, կարող են աջակցության կարիք ունենալ, մինչդեռ որոշումների կայացմանն աջակցող մեխանիզմների բացակայությունը նրանց դուրս է թողնում սոցիալական և այլ աջակցության համակարգերից։ Պետք է հիշել, որ հոգեկան առողջության խնդիր ունեցող անձինք, ինչպես յուրաքանչյուրս կարող են սխալ որոշումներ կայացնել։ Չպետք է զրկել անձին սխալ որոշումներ կայացնելու իրավունքից և նրանց սխալականությունը դիտարկել միայն որպես հոգեկան առողջության վիճակի հետևանք։ Միևնույն ժամանակ համակարգի խնդիրը պետք է լինի ձևավորել այնպիսի կառուցակարգեր, որոնք կօգնեն անձանց չկայացնել այնպիսի որոշումներ, որոնք կհանգեցնեն նրանց կամ նրանցից կախված անձանց համար առավել անբարենաստ հետևանքների»,– ասում է հոգեկան առողջության իրավունքի մասնագետը։

Տեքստը՝ Սոնա Մարտիրոսյանի

Լուսանկարները՝ Փիրուզա Խալափյանի

Սույն հրապարակումը հնարավոր է դարձել Բաց հասարակության հիմնադրամներ - Հայաստան կազմակերպության օժանդակության շնորհիվ: Հրապարակման մեջ տեղ գտած տեսակետները և վերլուծությունները արտահայտում են հեղինակների կարծիքը և կարող են չհամընկնել Բաց հասարակության հիմնադրամներ - Հայաստան կազմակերպության տեսակետների և դիրքորոշումների հետ:

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Կազմակերպության աշխատակազմի հետ քննարկումների արդյունքում մշակել անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների գործունեության մասին վիճակագրական հաշվետվության ամփոփ ձևը։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Մշակել անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների գործունեության մասին վիճակագրական հաշվետվության ամփոփ ձևը,
• Ներկայացնել հաշվետվություն իրականացված աշխատանքների մասին,
• Համագործակցել ծրագրի ղեկավարի, իրավաբանի և բժիշկ-փորձագետի հետ։ 

Ակնկալվող արդյունքը

• Անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների գործունեության մասին վիճակագրական հաշվետվության ամփոփ ձևի նախագիծը։

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն 
• Առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ վիճակագրության ոլորտում
• Հայերենի գերազանց իմացություն

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Աշխատանքները պետք է սկսել 2022 թ. հոկտեմբերի 1-ից։ Ավարտը՝ հոկտեմբերի 31։  

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող փորձագետների կողմից առաջարկների ներկայացումը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2022 թ. սեպտեմբերի 30-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «Statistician 04»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Նա ասաց, որ ՄԱԿ-ի կոնվենցիաներով նման կազմակերպությունները պաշտպանված են միջազգային մարդասիրական իրավունքով, դրանք համարվում են քաղաքացիական օբյեկտներ եւ չպետք է թիրախավորվեն․ «Սակայն Ադրբեջանը նույնիսկ դպրոցներ եւ հոսպիտալներ է թիրախավորում, եւ բարձր է ռիսկը, որ կթիրախավորի նաեւ նման հաստատությունը, ինչը կբերի հումանիտար մեծ աղետի»։ Այս հաստատությունների թիրախավորումը կանխելու լծակները, սովորաբար, միջազգային համապատասխան կառույցների հայտարարություններն են, դատապարտող բանաձեւերն են, իսկ գործնականում, ինչպես Հովսեփյանն ասաց, հուսադրող գործողություններ առկա չեն․ «Չնայած, որ քաղաքական եւ իրավական գործիքներն օգտագործելու դեպքում կարող են զսպող միջոց հանդիսանալ»։

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Հաշմանդամություն ունեցող անձինք անհամաչափ ազդեցություն են կրում հակամարտությունների և հումանիտար ճգնաժամերի հետևանքով: Իրավիճակը կարող է հատկապես վտանգավոր լինել ինստիտուցիոնալ խնամք ստացող մարդկանց համար. Վարդենիսում է գտնվում Հայաստանի ամենամեծ նյարդահոգեբանական տուն-ինտերնատը, որտեղ ապրում են մտավոր և (կամ) հոգեսոցիալական հաշմանդամություն ունեցող 450 անձինք։ Մեզ շատ են մտահոգում նաև այս հաստատությունում ծանր կենսապայմանների մասին հաղորդագրությունները, որտեղ որոշ բնակիչներ մեկուսացված են և զրկված են իրենց գործունակությունից։

2019 թվականին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն ընդունել է 2475 (2019) բանաձևը։ Այս բանաձևը, համաձայն ՄԱԿ-ի Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների կոնվենցիայի 11-րդ հոդվածի, կոչ է անում զինված հակամարտության բոլոր կողմերին պաշտպանել հաշմանդամություն ունեցող անձանց կոնֆլիկտային իրավիճակներում և ապահովել արդարադատության հավասար մատչելիությունը, հիմնական ծառայությունների և մարդասիրական օգնության տրամադրումը։

Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բարձր լարվածության և անկայունության այս զգայուն պահին մենք ևս մեկ անգամ դատապարտում ենք քաղաքացիական անձանց, մասնավորապես՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց թիրախավորումը։

Մենք կոչ ենք անում երկու երկրներին, ինչպես նաև միջազգային հանրությանը ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ պաշտպանելու բոլոր քաղաքացիական անձանց, այդ թվում՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց և կանխելու էսկալացիան, որը կհանգեցնի Եվրոպայում հերթական հումանիտար աղետի։

Հայաստանի կառավարությանը հորդորում ենք՝

ա) սերտորեն խորհրդակցել և ակտիվորեն ներգրավել հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց ներկայացնող կազմակերպություններին արտակարգ իրավիճակների հետ կապված օրենսդրության և քաղաքականության մշակման, իրականացման և մոնիթորինգի, ինչպես նաև օգնության բաշխման առաջնահերթությունների սահմանման մեջ՝ համաձայն կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածի 3-րդ մասի.

բ) արագացնել հաստատությունները փակելու ջանքերը և առաջնահերթություն տալ հաշմանդամություն ունեցող չափահասների և երեխաների համար համայնքներում անհատականացված աջակցության ստեղծմանը և հիմնական ծառայությունների ներառականության զարգացմանը՝ համաձայն Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածի և նոր ընդունված ապաինստիտուցիոնալացման, այդ թվում՝ արտակարգ իրավիճակներում ապաինստիտուցիոնալացման մասին ուղեցույցի (CRPD/C/27/3)։

Հայտարարության պաշտոնական տեքստը

Նախագծով ներկայացված նոր կարգի հենց առաջին կետը սահմանում է. «Կամավոր բժշկական ամլացումը՝ վիրաբուժական միջամտություն է, որը կիրառվում է որպես մշտական բեղմնականխման եղանակ և կատարվում է միայն կամավոր սկզբունքով՝ չափահաս անհատի (ամուսինների) իրազեկված համաձայնության դեպքում»: 

Նույն կետով սահմանվում է նաև՝ «կամավոր բժշկական ամլացումը կարող է իրականացվել անհատի ցանկությամբ կամ բժշկական ցուցումներով` անհատի գրավոր իրազեկված համաձայնությամբ, իսկ դատարանի կողմից անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչված անձանց` բժշկական ցուցումներով ամլացումը` դատարանի որոշմամբ»: 

Ի հակադրություն նախագծային նոր կարգի՝ գործող կարգը սահմանում է. «Բժշկական ամլացմանը ենթակա չեն դատարանի կողմից անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչված անձինք»:

Այսինքն, նախագծով սահմանված ձևակերպումից պարզ է, որ անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչված անձին ամլացնելու վերաբերյալ որոշումն ընդունում է ոչ թե հենց նա, այլ բոլորովին այլ մեկը՝ դատարանը: Մինչդեռ, թե՛ Սահմանադրությամբ, թե՛ այլ օրենսդրական նորմերով է սահմանվում անձի իրազեկված համաձայնության պարտադիրությունը: 

Օրինակ, «Վերարտադրողական առողջության ու վերարտադրողական իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածով ամրագրվում է, որ կամավոր բժշկական ամլացումն իրականացվում է բուժհաստատություններում միայն չափահաս անձանց նկատմամբ՝ նրանց իրազեկված համաձայնության դեպքում:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանը խոսում է մեկ այլ խնդրի մասին. անգործունակ ճանաչված անձը կարող է դիմել դատարան միայն մեկ դեպքում՝ իրեն գործունակ ճանաչելու համար: 

Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 2-րդ հոդվածով սահմանվում է.  «Անչափահասները, անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչված անձինք կարող են ինքնուրույն դիմել դատարան միայն սույն օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում»: Իսկ օրենսգրքով նրանց համար ինքնուրույն դատարան դիմելու մեկ դեպք է նախատեսում՝ գործունակ ճանաչելն ու գործունակության սահմանափակումները վերացնելը: 

«Այսինքն, ամլացման դեպքում էլ իր փոխարեն պետք է խնամակալը դիմի դատարան: Ստացվում է, որ խնամակալի ցանկության դեպքում է անձն ամլացվելու, և խնամակալը պրակտիկայում կարող է հաշվի չառնել անձի ցանկությունը»,- նշում է Հովսեփյանը:

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Radar Armenia-ի հետ զրույցում «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանն ասում է, որ անձնական օգնականի նախագծի վերաբերյալ հիմնական մտահոգությունն այն է, որ այլևս ծառայության առանցքում հաշմանդամություն ունեցող անձը և իր որոշումները չեն։ 

«Սա Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածով ամրագրված սկզբունք է։ Ամբողջ աշխարհում «անձնական օգնական» ասելով հասկանում են, որ անձն է տվյալ օգնականի գործատուն, նա է ասում, թե ով, ինչպես և երբ իրեն պետք է օգնի։ Սա շատ ինտիմ հարաբերություն է, օգնականը մտնելու է հաշմանդամություն ունեցող մարդու կյանքի շատ անձնական համարվող հատվածներ, հետևաբար, անձը պետք է ունենա նրա նկատմամբ որոշումներ կայացնելու առավելագույն իրավունքը», - ասում է Մուշեղ Հովսեփյանը՝ վկայակոչելով միջազգային փորձը, երբ արգելում են օգնականին միաժամանակ հանդես գալ նաև այլ անձի օգնական, եթե հաշմանդամություն ունեցող անձը չի տվել իր համաձայնությունը։ 

Հովսեփյանի խոսքով՝ մարդիկ շատ տարբեր են իրենց կենցաղավարությամբ, և օգնականը պետք է ընդունի անձի կանոնները։ 

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Մեծ հաշվով՝ լրատվամիջոցներում իներցիայով շարունակվող կարծրատիպային նյութերը թույլ չեն տալիս, որ ճանաչելի դառնան այն քաղաքացիները, որոնք բնավ էլ երջանիկ ավարտով ռեպորտաժների հերոս չեն։ Ընդհանրապես հերոս չեն՝ ո՛չ զոհ, ո՛չ մաքառող։ Ինչպես մենք բոլորս։

Մուշեղ Հովսեփյանը «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» Հ/Կ նախագահն է և համակարգում է ներառական-իրավական բարեփոխումների կոալիցիան, որը միավորում է ոլորտի 14 կազմակերպություններ։

Նրա դիտարկումները Հանրային հեռուստատեսությունից սկսած, ՏիկՏոկով վերջացրած, շատ հետաքրքիր մտորումների առիթ են։

Շատ է ասվում, որ պետք է փոխել հասարակության վերաբերմունքը սահմանափակ կարողություններով մարդկանց հանդեպ։ Դա՞ է առաջնային նպատակը։ 

Իրականում հասարարական մտածողության փոփոխություններ կան և մեդիայում էլ դրանք նկատելի են, բայց հաշմանդամություն ունեցող ոչ բոլոր խմբերի նկատմամբ։ Կան խմբեր, որոնք ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա ներկայացվում են կարծրատիպերով։

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Այն մասին, թե խտրականության ինչ դրսևորումների են հանդիպում հաշմանդամություն ունեցող անձինք Հայաստանում, պատմում են հենց իրենք։

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

«Հայաստանում դրանք մասամբ են կիրառվում։ Օրինակ, դրանք տեղադրված են դպրոցների միջանցքներում և ակնհայտ է, որ դասասենյակում գտնվող երեխան վտանգի դեպքում պարզապես չի տեսնի այդ ազդանշանը», - ասում է Մուշեղ Հովսեփյանը:

Նա նշում է, որ SMS-ների միջոցով ծանուցման տարբերակի մասով ևս լավատես չէ, չի պատկերացնում, թե արտակարգ իրավիճակում այն որքանով կաշխատի:

«Խնդիրն այն է, որ արտակարգ իրավիճակի դեպքում այդ SMS-ները պետք է ուղարկվեն բազմաթիվ մարդկանց՝ արդյոք մեր համակարգերը թույլ կտան դա։ Իրազեկման այս միջոցը փորձարկված չէ և չգիտենք՝ ինչպես կաշխատի: Բայց միանշանակ է, որ պետությունն այս ուղղությամբ պետք է քայլեր ձեռնարկի։ Բարձր ակնկալիք այս հարցում ո՛չ քաղաքացիական հասարակությունը, ո՛չ հաշմանդամություն ունեցող անձիք, իմ կարծիքով, չունեն», - ասում է Մուշեղ Հովսեփյանը:

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Հանրության շրջանում երկրաշարժերի վերաբերյալ իրազեկվածությունը ցածր է: Տեղեկատվական նյութերը՝ անվտանգության կանոնների, հրատապ գործողությունների վերաբերյալ, որոնք մշակվում են պետության կողմից, հիմնականում մատչելի չեն հաշմանդամություն ունեցող բազմաթիվ մարդկանց:

Կարծում եմ՝ այս առումով ամենախոցելի խումբը փակ հաստատություններում գտնվող հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ են: Դրանք հիմնականում ոչ բարվոք շենքային պայմաններ ունեն, իսկ բնակվող մարդկանց թիվը նախատեսվածից ավելի է: 
Խնդիր կա նաև դպրոցներում. հաշմանդամություն ունեցող երեխաները հաճախ դուրս են մնում արտակարգ իրավիճակների նախապատրաստական գործողություններից:

Բազմաբնակարան շենքերի մեծ մասը ևս շարունակում է անմատչելի մնալ տեղաշարժման հետ կապված դժվարություններ ունեցողների համար: Այս դեպքում պետք է բարձրացնել իրազեկվածությունը՝ ինչպես մարդը, որը չի կարող դուրս գալ բնակարանից, պաշտպանի իրեն դրա ներսում:

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց հիմնախնդիրների, որոշումների կայացմանը նրանց մասնակցության և տեղեկատվության մատչելիության մասին «Արմենպրես»-ը զրուցել է ՀԿ նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանի հետ։

Օրենքն ընդունվեց մեկ տարի առաջ և մենք սկսեցինք գործել գրեթե նույն ժամանակահատվածից։ Այս տարեսկզբին արդեն աջակցեցինք Կառավարությանը՝ երեք համակարգային փոփոխություն բերող նախագծերի մշակման հարցում։ Այդ նախագծերն առնչվում են անձնական օգնականի, խելամիտ հարմարեցումների տրամադրման կարգերին, ինչպես նաև վեբ բովանդակության մատչելիությանը։

Եվ այս համատեքստում հատկապես կարևոր է, որ պետական մարմինները շարունակեն բաց աշխատել և համագործակցային միջավայր ապահովել։ Միջազգային կազմակերպությունները պետք է ներառական դարձնեն զարգացման բոլոր ծրագրերը և դրանք ուղղեն օրենքի գործնական կիրառմանը և հաշմանդամություն ունեցող անձանց հզորացմանը։

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

– Օրերս հրապարակվեց ՄԻՊ-ի արտահերթ զեկույցը՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովման վերաբերյալ։ Դրանում անդրադարձ կար մի շարք հիմնախնդիրների, սակայն հիմնական շեշտը դրված էր «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքի վրա։ Ըստ զեկույցի՝ թեև օրենքն ընդունվել է 2021 թ. մայիսի 5-ին, համապատասխան մեխանիզմներ և կարգավորումներ դեռևս չկան, ինչը խանգարում է, որ օրենքը լիարժեքորեն գործի։

– Կարծում եմ՝ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքն ունի անհրաժեշտ մեխանիզմները, որոնք հնարավորություն կտան պաշտպանելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները, սակայն, բնականաբար, դրանք կարող են ավելին լինել։ Բայց օրենքն ունի նվազագույն անհրաժեշտ մեխանիզմները, որոնք այն գործնականում կիրառելի են դարձնում տարբեր խմբերի անձանց կողմից, այդ թվում՝ պետության։ 

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

«Ողջույն բոլորին, ես Ադոլֆ Ռացկան եմ, և սա մի քանի օր առաջ ձայնագրված տեսանյութ է:

Երբ տեսնեք սա, ես կլինեմ Հելսինկիում՝ իմ սիրելի ընկերոջ՝ Կալլե Կյոնկոլլայի հուղարկավորությանը:

Կալլեն աներևակայելի հարուստ կյանք ուներ, ի թիվս շատ այլ պաշտոնների, նա Ֆինլանդիայի խորհրդարանի անդամ էր և հաշմանդամության միջազգային շարժման «հսկաներից»:

Ինչպե՞ս է նա իր «ծանր» հաշմանդամությամբ կարողացել իրագործել այս ամենը։ Պատասխանն է՝ նա օգտվել է անձնական օգնականի ծառայությունից։

Այսօր ես կխոսեմ անձնական օգնություն մասին, թե ինչպես է անձնական օգնությունը որպես հասկացություն չարաշահվում և կոռումպացվում, ինչպես է իրական անձնական օգնությունը տարբերվում այն կեղծ տարբերակներից, որոնք մենք տեսնում ենք շատ երկրներում, և ինչու չպետք է բավարարվենք իրականից պակաս մյուս տարբերակներով:

Անձնական օգնության սխեմաների մեծ մասը, որ մենք տեսնում ենք այսօր, արժանի չեն այդպես կոչվելու, քանի որ դրանք մեզ հնարավորություն չեն տալիս ունենալ այն կյանքի որակը, որին մենք արժանի ենք, դա այն կյանքի որակն է, որը հաշմանդամություն չունեցող բոլոր մարդիկ ընդունում են որպես սովորական:

Անձնական օգնության գործող սխեմաների մեծ մասը սահմանափակում է օգնության ժամերի քանակը, օրինակ՝ առավելագույնը շաբաթական 40 ժամ:

Ինչպե՞ս են նրանք որոշել այդ թիվը:

Ինչպե՞ս կարող է նա, ով գրեթե ամեն ինչի համար անձնական օգնության կարիք ունի, գոյատևել շաբաթական 40 ժամով, էլ չեմ խոսում սովորական կյանք ունենալու մասին՝ ընտանիքով, աշխատանքով և հետաքրքրություններով:

Եթե ձեզ ավելի շատ օգնության ժամեր են անհրաժեշտ, ավելի լավ է ունենաք շատ գումար, ունենաք հարուստ ծնողներ կամ մի քանի եղբայրներ և քույրեր, ովքեր կարող են թողնել իրենց աշխատանքը և աշխատել ձեզ համար:

Եթե դուք չունեք ընտանիքի անդամներ, ովքեր պատրաստ են զոհաբերել իրենց կյանքը, ապա ձեզ հարկավոր է տեղ շուրջօրյա հաստատությունում, որտեղ նրանք ձեզ կպահեն կենդանի, չոր և մաքուր:

Բայց մոռացեք ձեր երազանքների մասին:

«Անձնական օգնություն» համարվող սխեմաների մեծ մասում, ձեզ մոտ աշխատող անձինք աշխատանքի են ընդունվում մի գործակալության կողմից, որը վարձում, վերապատրաստում և վերահսկում է աշխատողներին և նրանց ձեր տուն ուղարկում:

Այս գործակալություններից մի քանիսը կարող են կոչվել Անկախ կյանքի կենտրոններ:

Բայց արդյոք դա ձեզ համար՝ որպես ծառայություններից օգտվողի, ինչ-որ բա՞ն է փոխում, որ դուք չեք կարող որոշել, թե ով պետք է աշխատի, երբ, որտեղ, ինչով և ինչպես: Կամ երբ որոշումներ կայացնում եք ոչ թե դուք, այլ ուրիշ անձինք:

Այս ծառայություններում, երբ դուք կիսում եք անձնական օգնականին այլ օգտվողների հետ, դուք պետք է հարմարեցնեք օրվա կամ շաբաթվա ձեր պլանները մյուս օգտվողների կարիքներին:

Դուք նախատեսում էիք այսօր համալսարան գնալ: Մոռացեք։ Մեկ այլ օգտվող օգնության կարիք ունի բժշկի գնալու համար, և ինչ-որ մեկը որոշել է, որ բժշկի այցն ավելի կարևոր է, քան ձեր դասախոսությունը:

Այս ծառայությունների մեծ մասում դուք երբեք գումարը չեք տեսնում:

Գումարը կառավարությունից գնում է անմիջապես ծառայություն մատուցողին:

Մենք ոչինչ չենք կարող ասել, թե ինչպես է այն օգտագործվում:

Աշխատավարձերն այնքան ցածր են, որ պարզ չէ, թե ինչու են օգնականները աշխատում՝ փողի՞ համար, թե՞ այն պատճառով, որ նրանք խղճում են մեզ:

Անձնական օգնության սխեմաների մեծ մասում, որտեղ դուք ստանում եք գումար, դա հաստատուն գումար է, նույնը բոլորի համար՝ անկախ նրանց հաշմանդամության աստիճանից:

Որպեսզի ոչ ոք շատ չստանա, կառավարությունը բոլորին քիչ է տալիս։

Մենք կարող ենք օգտագործել այն գրպանի փողի համար, բայց ոչ անձնական օգնության ծառայություններ գնելու համար, որոնք մենք կպահանջեինք իրական կյանքում:

Մոտավորապես այդպես են ընկալում անձնական օգնության հայեցակարգն այսօր շատ երկրներում: Իրավիճակը լիովին խախտում է Միավորված ազգերի կազմակերպության Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան:

Կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածում նշվում է. «Հաշմանդամություն ունեցող անձինք [պետք է] օգտվեն մի շարք ներտնային, բնակության հետ կապված և համայնքային աջակցության այլ ծառայություններից և ստանան համայնքում ապրելու և ներառվելու, ինչպես նաև համայնքից չմեկուսացվելու համար անհրաժեշտ անձնական օգնություն»։

Կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածի վերաբերյալ թիվ 5 ընդհանուր մեկնաբանությունում Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով ՄԱԿ-ի կոմիտեն բացատրում է հոդվածը և սահմանում անձնական օգնությունը հետևյալ կերպ.

«Ծառայությունների ֆինանսավորումը պետք է վերահսկվի և հատկացվի հաշմանդամություն ունեցող անձին՝ պահանջվող ցանկացած օգնության համար վճարելու նպատակով»:

Սա նշանակում է ուղղակի վճարումներ՝ անմիջապես կառավարությունից ձեզ:

Ինչ վերաբերում է կարիքների գնահատմանը, Ընդհանուր մեկնաբանությունում ասվում է. «Ծառայությունների ֆինանսավորումը հիմնված է անհատական կարիքների գնահատման և անհատական կյանքի հանգամանքների վրա»:

Այսպիսով, ոչ մի հաստատագրված գումար չի կարող վճարվել, որը նույնն է բոլոր օգտագործողների համար՝ անկախ նրանց՝ անձնական օգնության պահանջվող չափից:

Ինչ վերաբերում է օգտվողի և ծառայություն մատուցողի դերին, Ընդհանուր մեկնաբանությունում ասվում է. «Ծառայությունը պետք է վերահսկվի հաշմանդամություն ունեցող անձի կողմից, ինչը նշանակում է, որ նա կարող է կամ պայմանագիր կնքել տարբեր մատակարարների հետ, կամ հանդես գալ որպես գործատու»:

Ըստ Կոմիտեի՝ մենք մեր օգնականների գործատուներն ենք կամ հաճախորդներն ենք, ովքեր ծառայություններ են ընտրում մատակարարներից:

Ինչ վերաբերում է մեր անհատական պահանջներին համապատասխան ծառայությունը ձևավորելու մեր հնարավորություններին, Ընդհանուր մեկնաբանությունը նշում է. «Հաշմանդամություն ունեցող անձինք հնարավորություն պետք է ունենան ձևավորելու իրենց սեփական ծառայությունը, այսինքն՝ նախագծելու ծառայությունը և որոշելու, թե ում կողմից, ինչպես, երբ, որտեղ և ինչ ձևով ծառայությունը պետք է մատուցվի, ինչպես նաև հրահանգել և ուղղորդել ծառայություններ մատուցողներին»։

Սրանից պարզ է դառնում, որ ուղղակի վճարումներով անհատ օգտվողը կարող է լինել իր օգնականների ղեկավարը՝ ծառայությունը կազմակերպելու, հատուկ ձևավորելու և ճշգրտելու իրավունքով:

Ինչ վերաբերում է օգտվողի դիրքորոշմանը անձնական օգնականների նկատմամբ, Ընդհանուր մեկնաբանությունում ասվում է. «Անձնական օգնությունը անհատական հարաբերություն է: Անձնական օգնականները պետք է հավաքագրվեն, վերապատրաստվեն և վերահսկվեն այն անձի կողմից, ում տրվել է անձնական օգնությունը»:

Այսպիսով, ծառայությունից օգտվողների և անձնական օգնականների միջև միջնորդներ չկան: Ինչ վերաբերում է օգնականների փոխանակմանը, ընդհանուր մեկնաբանությունում ասվում է. «Անձնական օգնականների փոխանակումը պոտենցիալ կսահմանափակի և կխանգարի անձի ինքնորոշված և ինքնաբուխ մասնակցությանը համայնքում»:

Ակնհայտ է, որ հսկայական անջրպետ կա այն բանի միջև, թե ինչ է պահանջում ՄԱԿ-ի կոնվենցիան մեր կառավարություններից, և այն, ինչ մենք իրականում ստանում ենք մեր կառավարություններից: Մեզ անհրաժեշտ է իրական անձնական օգնություն և ոչ թե կեղծ վարկածներ։ Մենք պահանջում ենք անհատական կարիքների գնահատում: Կոնվենցիան հստակեցնում է, որ անձնական օգնության ծառայությունների քանակն ու որակը չեն կարող կախված լինել երկրի ֆինանսական առաջնահերթություններից:

Կամ կախված լինել բնակչության պատկերացումներից մեր կյանքի որակի մասին, որին մենք «արժանի ենք», և թե օրական քանի անգամ է մեզ թույլատրվում զուգարան գնալ, կամ շաբաթական քանի ժամ կարող ենք ծախսել սովորելու, աշխատելու, աշխատանքի կամ ժամանցի վրա։ 

Անձնական օգնության քաղաքականությունը, որը համապատասխանում է Կոնվենցիային, ապահովում է «բոլոր անհրաժեշտ միջոցները, որոնք հնարավորություն կտան օգտատվողներին ընտրություն կատարելու և վերահսկելու իրենց կյանքը, աջակցելու համայնքում ապրելուն և ներառվելուն՝ մյուսներին հավասար ընտրություններով»:

Այսպիսով, ցանկացած պետական սխեմա, որը հիմնված չէ անհատական կարիքների գնահատման և անհատական կյանքի հանգամանքների վրա, որը մեզ միավորում է կարիքների մի քանի կատեգորիաներից մեկում կամ սահմանափակում է մեր օգնությունը որոշակի ժամերով, պետք է կտրականապես մերժվի:

Ինչո՞ւ։

Լավագույն դեպքում, նման սխեման կարող է մեզ տրամադրել բավարար ժամեր ուտելու, անձնական հիգիենայի, հագնվելու համար, ինչը գոյատևման համար անհրաժեշտ նվազագույնն է՝ ըստ հաշմանդամության բժշկական մոդելի:

Նման քաղաքականությունը կարող է մեզ կենդանի պահել, բայց կյանք չի տալու։ Այն չի կարող մեզ տրամադրել օգնության բավարար ժամեր, որպեսզի ունենանք «մյուսներին հավասար ընտրություն»: Այն մեզ հնարավորություն չի տա օգտագործել անձնական օգնությունը՝ որպես մեր խանգարումները փոխհատուցելու, որպես մարդ աճելու և զարգանալու, ընտանիքում, համայնքում և հասարակության մեջ մեր արժանի տեղը գրավելու ամենակարևոր գործիքը:

Մենք պահանջում ենք ուղղակի վճարումներ, որտեղ գումարը հետևում է օգտվողին, ոչ թե մատակարարին:

Քաղաքականությունը, որը տրամադրում է անձնական օգնության միջոցները մատակարարներին և ոչ թե օգտվողին, խորհրդանշականորեն և փաստացիորեն ասում է, որ օգտվողները ղեկավարները չեն, որ մենք օբյեկտներ ենք, ոչ թե սուբյեկտներ:

Իմ օգնականները ինձ չեն տեսնի որպես գործատուի, որպես վերջնական խոսքի ասողի։

Առանց այդ իշխանության, որը մեզ տալիս է ուղղակի վճարումը, մենք՝ օգտվողներս, չունենք ո՛չ ուժ, ո՛չ միջոցներ՝ ձևավորելու մեր անհատական ծառայությունների կազմակերպումը, դրանք դարձնելով «անձնական» օգնություն անհատականացման միջոցով:

Անձնական օգնությունը հիանալի գործիք է, եթե դուք անձնապես եք հղկում և կարում հենց ձեր նպատակների համար:

Մենք պահանջում ենք, որ օգնությունից օգտվողները կարողանան հավաքագրել, վերապատրաստել և վերահսկել իրենց օգնականներին։ Առանց օգնականներին հավաքագրելու և վերապատրաստելու հնարավորության, օգտվողներին հնարավորություն է տրվում ընտրելու արդեն իսկ աշխատող աշխատողների միջև:

Ամենայն հավանականությամբ, օգտվողները ստիպված կլինեն կիսել ծառայությունը այլ օգտվողների հետ՝ կիսելով նաև նրանց բոլոր խնդիրները, սահմանափակումներն և հիասթափությունները, որոնք ենթադրում է փոխանակումը:

Ի՞նչ կարող եմ ակնկալել օգնականից, ով աշխատում է վեց օգտվողի համար:

Արդյոք նա կհիշի՞ իմ շալվարը քաշելու բարդ ձևը, որը ես մշակել եմ տարիների ընթացքում ճնշման վերքերը կանխելու համար:

Կամ, ինչպե՞ս փոխել ծրագիրը իմ օդափոխիչում: Իմ հնարքներն ու մեթոդները կարող են կիրառելի չլինել այլ օգտվողների համար և հակառակը: Ենթադրել, որ ընդհանուր վերապատրաստման ծրագիրը թույլ կտա օգնականներին աշխատել ցանկացած օգտվողի համար, միամտություն է:

Այն բացահայտում է անտեղյակությունը, թե ինչի մասին է անձնական օգնությունը, քանի որ ենթադրում է, որ օգնության բոլոր օգտվողները նման են, ունեն նույն մարմինները, պահանջները, անձնական ռեսուրսները, ճաշակն ու նախասիրությունները, ձգտումներն ու երազանքները։ Մի խոսքով, դա ժխտում է մեր յուրահատկությունը որպես մարդ:

Այդ ենթադրությունն ապամարդկայնացնող է:

Սրանք են մեր պահանջները։ Մեր պահանջները ողջամիտ են և արդարացված, որովհետև մենք ոչ այլ ինչ ենք պահանջում, քան ընտրության և մեր կյանքի նկատմամբ վերահսկողության նույն աստիճանը, որը հաշմանդամություն չունեցող բոլոր մարդիկ առանց մտածելու համարում են սովորական մի բան:

Մեր պահանջները ողջամիտ են և արդարացված, քանի որ մեր կառավարությունները, ստորագրելով և վավերացնելով Միավորված ազգերի կազմակերպության կոնվենցիան, արդեն պարտավորվել են կատարել դրանք։

Ինչի՞ն են նրանք սպասում:

Իսկ ինչո՞ւ պետք է ընդունենք մեր կառավարությունների անձնական օգնության կեղծ տարբերակները, եթե նրանք ստորագրել են պայմանագիրը և պարտավորվել ապահովել իրականը:

Եկեք մի քիչ ինքնաքննադատ լինենք։ Մենք հոյակապ ենք եղել զոհերի դերում, բողոքել ու հառաչել, թե ինչ վատ է ամեն ինչ։

Բայց մենք հիանալի չենք եղել մեր կառավարություններին իրենց պարտավորությունների մասին հիշեցնելու, նրանց կյանքը դժվարացնելու հարցում: 

Մենք չափազանց համբերատար ենք եղել։

Գրազ կգամ, որ ձեր երկրի խորհրդարանի անդամներից շատերը պատկերացում չունեն, թե ինչի մասին է Կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածը:

Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների քանի՞ իրավաբաններ, դատավորներ, պաշտոնյաներ են տեղյակ մեր իրավունքների մասին, ինչպես նշված է Կոնվենցիայում և 5-րդ Ընդհանուր մեկնաբանությունում:

Կասկածում եմ, որ շատ չեն:

Այսպիսով, ինչպե՞ս կարող ենք ակնկալել, որ նրանք կշարժվեն:

Այստեղ մեզանից քանի՞սը գիտեն 19-րդ հոդվածը, կարդացե՞լ են թիվ 5 ընդհանուր մեկնաբանությունը:

Մենք որոշ տնային աշխատանք ունենք անելու, մենք պետք է սովորենք, թե ինչպես օգտագործել Կոնվենցիան, ինչպես օգտագործել քաղաքական և իրավական գործընթացները՝ Կոնվենցիայի հոդվածները պարտադիր ուժ ունեցող ազգային օրենսդրության վերածելու համար, որբ չհամապատասխանելու համար կնախատեսվեն նաև շոշափելի պատժամիջոցներով:

Դա անելու համար մենք պետք է մեծացնենք մեր շարժման իրավական գիտելիքները: Մենք սովորել ենք փողոցներում աղմկել՝ ստիպելու կառավարությանը լսել մեր կարիքները։

Այժմ ժամանակն է բարձրանալ հաջորդ մակարդակ և պայքարը տեղափոխել դատարանի դահլիճ:

Եթե ցանկանում եք ավելին իմանալ այդ մասին, միացեք մեր ֆեյսբուքյան խմբին՝ Disability Rights Defenders:

Շնորհակալություն ուշադրության համար»։

2019-ին օրենքը մշակվել և հանրային քննարկման էր դրվել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից, իսկ 2021-ին Կառավարությունն այն հավանության արժանացրեց և ուղարկեց ԱԺ:

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանը «Ամփոփ Մեդիայի» հետ զրույցում ասաց, որ օրենքի ընդունման գործընթացը տարիներով ձգձգվել է՝ ամեն անգամ տարբեր պատճառներով.

«Սույն օրենքն ամբողջությամբ նոր հնարավորություն է տալիս ՀՀ Կառավարությանը և կառավարող բոլոր օղակներին, այդ թվում՝ համայնքային մակարդակում, գործիք ունենալ ապահովելու հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները»,- ասաց Հովսեփյանը։

Օրենքի նախագծում շատ կարևոր սահմանում կա հաշմանդամության հիմքով խտրականության վերաբերյալ։ Նախկինում թեև Սահմանադրությամբ այն արգելված էր, սակայն, թե ինչ ասել է հաշմանդամության հիմքով խտրականություն, ՀՀ Օրենսդրությունը  պատասխան չէր տալիս։ Այս օրենքով այդ պատասխանն արդեն կա։
Հովսեփյանը նշեց նաև՝ կարևոր է, որ ոլորտի քաղաքականության այդ սկզբունքները հենց օրենքով են ամրագրված, որովհետև քաղաքական գործընթացները երբեմն փոփոխության կարող են ենթարկվել և բացասական ազդեցություն ունենալ, իսկ օրենքով ամրագրումը շատ ավելի կայուն երաշխիք է համակարգի համար, քանի որ օրենքը համեմատաբար դժվար է փոխել, ի տարբերություն մյուս իրավական ակտերի։

Ամբողջական տարբերակն՝ այստեղ։

Ձեռնարկը կարող եք օգտագործել (վերահրապարակել, տպագրել և այլն)՝ հղում անելով կազմակերպությանը։ 

Ձեռնարկը կարող եք առցանց տարբերակով կարդալ այստեղ՝

Կարդալ

Ձեռնարկի pdf տարբերակը կարող եք բեռնել այստեղից՝

Բեռնել

Եթե pdf ձևաչափը մատչելի չէ, խնդրում ենք գրել մեր էլ. փոստին (info@dra.am), և մենք կփորձենք ուղարկել հնարավորինս մատչելի տարբերակ։ 

Բեռնել

Գնահատման շրջանակներում հաշվի են առնվել միջոցառումների քանակապես չափելիությունը, դրանց չափելիությունը արդյունքին հասնելու տեսանկյունից և կատարման աստիճանը։

Նշված ուղղություններով առաջընթաց գրանցելու նպատակով սահմանվել են 40 թիրախային ցուցանիշ և 62 գործողություն (միջոցառում)։ Բոլոր 62 միջոցառումներից քանակապես չափելի են 18-ը (29%), իսկ  44-ը չափելի չեն (71%)։ Նախատեսված 62 միջոցառումներից լիովին իրականացվել են 23-ը, մասամբ՝ 14-ը: Չեն իրականացվել 16 միջոցառումներ։ Արդյունքին հասնելու տեսանկյունից չեն չափվել 9 միջոցառումներ։ 

Արդյունքների վերլուծության հիման վրա մշակվել են գործնական առաջարկություններ՝ ուղղված ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը, համալիր ծրագրի իրականացման համար պատասխանատու մյուս մարմիններին։

Զեկույցի արդյունքները կարող են արժեքավոր ռեսուրս լինել քաղաքականությունների մշակման, դրանց իրականացման արդյունավետության բարձրացման և մշտադիտարկման ու գնահատման մեխանիզմների ներդրման (զարգացման) նպատակով։

Հետազոտությունն իրականացվել է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։ Նյութի բովանդակության համար պատասխանատու է միայն «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն։ Հետազոտությունում արտահայտված տեսակետները (բովանդակությունը) կարող են չհամընկել Շվեդիայի կառավարության տեսակետների հետ։

«Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի կառավարության աջակցությամբ։

Ընթերցել զեկույցի ամբողջական տարբերակը

* Համալիր ծրագիրը միասնական և համակարգված քաղաքականության փաստաթուղթ է, որի հիման վրա պետք է իրականացվեր հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ոլորտում պետական քաղաքականությունը 2017-2021 թվականներին։

Ընթերցել

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 17

Ընթերցել

Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգիրք, հոդված 157.16

Ընթերցել

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար շենքերի և շինությունների մատչելիության ապահովման նախագծման կանոններ

Բեռնել

Սոցիալական, տրանսպորտային և ինժեներական ենթակառուցվածքների մատչելիության ապահովման կարգ

Ընթերցել

«Շենքերի և շինությունների մատչելիությունը բնակչության սակավաշարժուն խմբերի համար» շինարարական նորմեր

Ընթերցել

«Բնակելի շենքեր. Մաս I. Բազմաբնակարան բնակելի շենքեր» շինարարական նորմեր

Բեռնել

«Հասարակական շենքեր և շինություններ» շինարարական նորմեր

Բեռնել

«Քաղաքաշինություն. Քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի հատակագծում և կառուցապատում» շինարարական նորմեր

Բեռնել

Ծրագրի տևողությունը՝ 15.01.2022-15.02.2022 թթ.

Ծրագրի նպատակը՝

Աջակցել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» և «Անձի ֆունկցիոնալ գնահատման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքների կիրարկումն ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերի մշակման գործում։

Ծրագրի խնդիրները՝

1. Մշակել «Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնական կայքերին ներկայացվող մատչելիության պահանջները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծը։
2. Մշակել «Խելամիտ հարմարեցումներ ապահովելու կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծը։
3. Մշակել «Անձնական օգնականի ծառայություն տրամադրելու կարգը և պայմանները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծը։
4. Մշակել «Անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների գործունեության մշտադիտարկման իրականացման կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարի հրամանի նախագիծը։

Նախագծերի* հղումները՝

•  «Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնական կայքերին ներկայացվող մատչելիության պահանջները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ - https://www.e-draft.am/projects/4044
• «Խելամիտ հարմարեցումներ ապահովելու կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ - https://www.e-draft.am/projects/4029
• «Անձնական օգնականի ծառայություն տրամադրելու կարգը և պայմանները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ - https://www.e-draft.am/projects/4043
• «Անձի ֆունկցիոնալությունը գնահատող հանձնաժողովների գործունեության մշտադիտարկման իրականացման կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարի հրամանի նախագիծը հրապարակված չէ, սակայն ընդունվել է։ 

Ծրագրի վերաբերյալ հրապարակումները սոցիալական ցանցերում՝ 

1. https://www.facebook.com/DisabilityRightsAgenda/photos/326821932835561
2. https://www.facebook.com/DisabilityRightsAgenda/photos/326191409565280
3. https://www.facebook.com/DisabilityRightsAgenda/photos/323804733137281

* Նախագծերում արտահայտված դիրքորոշումները պատկանում են ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը և պարտադիր չէ, որ համընկնեն ՄԱԶԾ կամ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ տեսակետների հետ։

«Սակայն, կարծում էի, Ընտրական օրենսգրքի բարեխումների շրջանակում կարող էին քննարկել հաշմանդամության ունեցող անձանց ընտրություններին այլ միջոցներով մասնակցելու հնարավորություն տալու հարցը՝ շրջիկ միջոցով կամ նախապես քվեարկության միջոցով, տեղամասը փոխելու հնարավորությամբ»,- ասաց նա:

Մուշեղ Հովսեփյանի խոսքով, ջանքերը պետք է ուղղել ոչ միայն ֆիզիկական մատչելիության ապահովմանը,  տեղամասային  կետրոնները հիմնականում գտնվում են ուսումնական հաստատություններում, այդ հարցերը կարելի է լուծել կրթության համատեքստում, միայն օգտակար կլինի ընտրությունների ժամանակ:
Նա նշեց, որ ընտրություններին մասնակցող քաղաքական ուժերից 10-ի ծրագիրն է գտել, գրեթե բոլորում դիտարկումներ կային հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների վերաբերյալ, հիմնականում սահմանափակվում էին պատերազմի հետևանքով հաշմանադմություն  ձեռք բերած անձանց իրավունքներով:

Ամբողջական տարբերակը՝ այստեղ։

ՀԿ նախագահի խոսքով՝ նոր օրենքը հաշմանդամություն ունեցող անձանց գործազրկության թվի զգալի նվազմանը նպաստելու լավագույն ազդեցությունը կարող է ունենալ:

Մեդիա կենտրոնում հրավիրված առցանց քննարկման ժամանակ Մուշեղ Հովսեփյանը նաեւ շեշտեց՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունն այս պարտավորությունը ստանձնել էր դեռեւս 2010-ին՝ վավերացնելով ՄԱԿ-ի Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան: «Իրականում սա պատմական իրադարձություն է, որովհետեւ օրենքի համար պայքարել են բազմաթիվ անձինք ու առանձին կազմակերպություններ: Սա առաջին քայլն է, շատ կարեւոր է, որ հետագա բոլոր գործողությունները եւս արդյունավետ լինեն, որպեսզի ունենանք օրենսդրություն, որը գործնականորեն արդյունավետություն կբերի հաշմանդամություն ունեցող անձանց կյանքում»:

Ըստ Հովսեփյանի՝ սա փոփոխությունների միայն սկիզբն է, որից հետո պետք է սկսվի նոր փուլ՝ ապահովելու օրենքի իրագործումը, ծրագրերի իրականացումը եւ հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության եւ ներառման նոր մակարդակը:

Հովսեփյանը նկատեց՝ անչափ կարեւորում է դրույթներից հետեւյալը՝ «Պաշտպանում է հաշմանդամության հիմքով խտրականությունից»: «Այս նախագծով հնարավորություն տրվեց հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով զբաղվող կազմակերպություններին պաշտպանելու հաշմանդամություն ունեցող անդամների շահերը դատարանում: Իհարկե, եթե նախագահը ստորագրի, ու այս օրենքը ուժի մեջ մտնի»,- ասաց նա:

Ամբողջական տարբերակն՝ այստեղ։

Հաշմանդամություն ունեցող անձինք իրենց կյանքի բոլոր ոլորտներում պատմականորեն զրկված են եղել անձնական ընտրությունից և իրենց կյանքի նկատմամբ վերահսկողությունից: Ինչպես աշխարհի բոլոր մասերում, Հայաստանում ևս հոգեկան առողջության խնդիրներ և բարձր աջակցության կարիք ունեցող անձանց պահանջմունքներին հիմնական արձագանքը եղել է հաստատություններում նրանց բնակության (պահման) և խնամքի կազմակերպումը։

Մշտապես ենթադրվել է, որ շատերն ի վիճակի չեն ինքնուրույն ապրել իրենց համայնքներում և ստանալ իրենց նախընտրելի սոցիալական և առողջապահական ծառայությունները: Այդ ծառայություններն այսօր էլ անհասանելի են, քանի որ համայնքահենք ծառայությունների ենթակառուցվածքներն ամբողջությամբ ձևավորված չեն, դրանք շարունակում են մնալ հատվածական և չփոխկապակցված: 

Հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց մատուցվող ծառայությունները հիմնականում սահմանափակվել են մասնագիտական հոգեբուժական հաստատություններում ստացիոնար բուժման ձևով։ Սա հանգեցրել է նրան, որ այդ հաստատություններում բժշկական օգնություն են ստանում ոչ միայն բժշկական օգնության կարիք ունեցող, այլ նաև հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող այն անձինք, որոնք փաստացի չունեն բուժման կարիք, սակայն չունեն գնալու տեղ կամ նրանց անհրաժեշտ են խնամքի այլ ծառայություններ։

Նման հաստատությունները (հոգեբուժական, խնամքի և այլն), որոնք գործում են ռեժիմային մշակույթով, առանձնացնում և սահմանափակում են հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց: Այդ հաստատությունները ապախթանում են այդտեղ գտնվող (պահվող) անձանց անհատականությունը և պարտադրում զանգվածային վարք: Բնակիչները չունեն անձնական տարածք և գաղտնիություն, ապրում են մարդկանց հետ, որոնց իրենք չեն ընտրել։ «Հաստատություն» եզրը չի սահմանափակվում մեծ կամ փոքր լինելով, այլ բնորոշվում է ռեժիմային մշակույթով։

Ապաինստիտուցիոնալացումը հաստատությունների բնակիչների աստիճանական տեղափոխումն է իրենց համայնքներ՝ իրենց տներ, սոցիալական բնակարաններ, փոքր խմբային տներ կամ այլ տիպի բնակելի վայրեր, որտեղ երաշխավորված են իրենց ազատությունները: Ապաինստիտուցիոնալացումն ուղեկցվում է ծառայությունների զարգացմամբ, որոնք աջակցում են խնամքի կարիք ունեցող մարդկանց՝ համայնքում ներառվելուն և մասնակցությանը, և առաջարկում են ճկուն և անհատական աջակցություն, որպեսզի մարդիկ կարողանան ապրել իրենց ուզած կյանքով:

Հայաստանում այս գործընթացը հաշմանդամություն ունեցող չափահաս անձանց դեպքում, ընդհանուր առմամբ, սկսվել է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան 2010 թվականին վավերացնելուց հետո։

Ամբողջական տարբերակն՝ այստեղ։

Քննարկման ընթացքում հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության հարցերով զբաղվող կազմակերպությունները կարող են ներկայացնել նախագծի վերաբերյալ իրենց առաջարկներն ու դիտարկումները։ Նախագիծը հասանելի է E-draft Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայքում:

Համավարակով պայմանավորված՝ մասնակիցների թիվը սահմանափակ է, ուստի խնդրում ենք նախապես գրանցվել՝ լրացնելով հայտը մինչև մարտի 3-ը՝ ժամը 18:00-ն։

Հանրային քննարկումը տեղի կունենա «Իբիս Երևան Կենտրոն» հյուրանոցում մարտի 5-ին` ժամը 10:00-13:00-ն (hասցե՝ Երևան, Հյուսիսային պող., 5/1 շենք)։

Տարածքը մատչելի է տեղաշարժման դժվարություններ ունեցող անձանց համար։ Խելամիտ հարմարեցումների անհրաժեշտության դեպքում (օրինակ՝ հայերեն ժեստերի լեզվի թարգմանություն) խնդրում ենք նշել հայտում:

Հանրային քննարկումը կազմակերպում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը։ Ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի միջազգային զարգացման գործակալության աջակցությամբ իրականացվող «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությունը ՀՀ առողջապահության նախարարության, ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության և «Առողջապահության քաղաքականության և նորարարության կենտրոն» հասարակական կազմակերպության համագործակցությամբ ստեղծել է Հաշմանդամություն ունեցող անձանց բժշկական օգնության և սպասարկման կազմակերպման ուղեցույցի մատչելի ձևաչափերը։

Ուղեցույցն աժմ հասանելի ոչ միայն տեքստային, այլ նաև հայերեն ժեստերի լեզվով, փակ ենթագրերով (Closed Captions) և աուդիո տարբերակով։ 

Տեսաձայնագրությունում ներկայացված փաստերը հիմնված են 2021 թ. դեկտեմբերին ուժի մեջ եղած ՀՀ օրենսդրության վրա։ ՀՀ առողջապահության նախարարի համապատասխան հրամանը կարող եք բեռնել այստեղից՝ 

Ուղեցույց (տեքստային)

Առողջապահական ծառայությունների մասին հարցեր, բողոքներ կամ առաջարկներ ունենալու դեպքում կարող եք դիմել ՀՀ առողջապահության նախարարություն` e-request.am կայքի միջոցով կամ զանգելով 80 03 թեժ գծի հեռախոսահամարով։

Իրավական խորհրդատվության համար կարող եք դիմել «Առողջապահության քաղաքականության և նորարարության կենտրոն» հասարակական կազմակերպությանը (www.healthpolicy.am) կամ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպությանը (www.dra.am)։

Ծառայության նպատակը

Բարձրացնել կազմակերպության տեսանելիությունը և լուսաբանել «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ներառման 2017-2021 թթ. համալիր ծրագրի» գնահատման հիման վրա բացահայտված խնդիրները

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Մշակել 1-6 լրագրողական նյութ (տեքստի և գրաֆիկների, լուսանկարների կամ տեսաձայնային նյութերի համադրմամբ) կազմակերպության հետ քննարկմամբ որոշմամբ թեմաների վերաբերյալ,
• Հրապարակել (հեռարձակել) նյութը լրատվամիջոցի կայքում և ապահովել դրա բարձր տեսանելիությունը ծառայություն մատուցողի սոցիալական ցանցի էջերում,
• Ներկայացնել ամփոփ տեղեկություն նյութի (նյութերի) դիտումների վերաբերյալ։ 

Ակնկալվող արդյունքները

• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների վերաբերյալ լրագրողական նյութերի հրապարակում, որոնց միջոցով բարձրացվել են նաև «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության աշխատանքները

Ներկայացվող պահանջները

• Ֆիզիկական անձանց դեպքում՝
• Բարձր վարկանիշ ունեցող լրատվական միջոցի (մեդիա հարթակի) հետ համագործակցություն
• Առնվազն 2 տարվա աշխատանքային փորձ մեդիա ոլորտում և մարդու իրավունքների ոլորտում լուսաբանելու փորձ
• Հաշմանդամության՝ մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցում և հավասարության արժեքի բարձր գիտակցում
• Գրական հայերենի գերազանց իմացություն
• Իրավաբանական անձանց դեպքում՝
• Առնվազն 5 տարվա լրատվական գործունեություն և մարդու իրավունքների ոլորտում լուսաբանման փորձ
• Հաշմանդամության՝ մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցում և հավասարության արժեքի բարձր գիտակցում
• Ծառայությունը մատուցող անձանց գրական հայերենի գերազանց իմացություն
• Լրատվական հարթակի կամ հեռարձակման հնարավորություն

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Ծառայության ընդհանուր տևողությունը` 20 օր: Աշխատանքները պետք է սկսել 2022 թ. փետրվարի 4-ից: Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասնակցությունը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք և կազմակերպությունները պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV) կամ կազմակերպության գործունեության մասին տեղեկություններ,
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի),
• Նախորդիվ արված աշխատանքներից հրապարկման օրինակ։

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2022 թ. փետրվարի 3-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «News-media 04_դիմողի անունը»: Խնդրում ենք նկատի ունենալ, որ կազմակերպությունը կարող է ընտրել ձեր առաջարկից ոչ ամբողջությամբ օգտվելու տարբերակը և համագործակցել միայն մեկ կամ երկու նյութ ստեղծելու նպատակով։ 

Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին 

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից իրականացվող «Արդյունավետ և լիարժեք մասնակցություն քաղաքականության մշակմանը և մոնիթորինգին» ծրագրի իրականացման համար։ Ծրագրի նպատակն է աջակցել հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովմանը՝ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ներառման համալիր ծրագրի մասնակցային մշակման և իրականացման մոնիթորինգի և գնահատման միջոցով։

Ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի միջազգային զարգացման գործակալության, Սիդայի աջակցությամբ իրականացվող «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։

Կազմակերպության մասին

«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ»-ը նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություն է, որի նպատակն է խթանել, պաշտպանել և մշտադիտարկել Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի արդյունավետ և լիարժեք իրականացումը Հայաստանում։

Փորձագիտական ծառայության նպատակը

Կազմակերպության աշխատակազմի հետ քննարկումների արդյունքում մշակել դրամաշնորհային հայտ և քարտեզագրել հնարավոր դոնորներին։

Աշխատանքի ծավալը

Ծառայություններ մատուցողի հիմնական պարտականություններն են՝

• Քարտեզագրել հնարավոր դոնոր կազմակերպությունները՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում համագործակցելու նպատակով, 
• Մշակել դրամաշնորհային ծրագրի առաջարկ՝ հիմնված «Արդյունավետ և լիարժեք մասնակցություն քաղաքականության մշակմանը և մոնիթորինգին» ծրագրի փորձի վրա,
• Ներկայացնել հաշվետվություն իրականացված աշխատանքների մասին։ 

Ակնկալվող արդյունքները

• Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության ոլորտում դոնոր կազմակերպությունների քարտեզ,
• Դրամաշնորհային ծրագրի առաջարկ (փաթեթ)։ 

Պահանջվող որակավորում

• Բարձրագույն կրթություն 
• Առնվազն 3 տարվա աշխատանքային փորձ (դրամաշնորհների կառավարում, դրամաշնորհային առաջարկների մշակում)
• Հայերենի և անգլերենի գերազանց իմացություն

Ժամկետները և այլ մանրամասները

Աշխատանքները պետք է սկսել 2022 թ. հունվարի 10-ից։ Ավարտը՝ փետրվարի առաջին տասնօրյակ։  

Խրախուսվում է հաշմանդամություն ունեցող փորձագետների կողմից առաջարկների ներկայացումը։ 

Դիմելու ընթացակարգը

Հետաքրքրված անձինք պետք է ներկայացնեն հետևյալ փաստաթղթերը (հայերեն կամ անգլերեն)՝ 

• Ինքնակենսագրական (CV),
• Ծառայությունների գնային առաջարկ (ըստ ձևի)։ 

Խնդրում ենք վերը նշված փաստաթղթերը մինչև 2022 թ. հունվարի 9-ը (ներառյալ) ուղարկել էլեկտրոնային փոստով info@dra.am հասցեին՝ նամակի թեմայի տողում նշելով «Fundraising 04»: Հարցերի դեպքում կարող եք գրել նշված էլ. փոստին, կազմակերպության ֆեյսբուքյան էջին կամ զանգել (+374 77) 400 350 հեռախոսահամարին։ 

Ծրագրի մասին 

Ծառայությունն անհրաժեշտ է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» հասարակական կազմակերպության կողմից իրականացվող «Արդյունավետ և լիարժեք մասնակցություն քաղաքականության մշակմանը և մոնիթորինգին» ծրագրի իրականացման համար։ Ծրագրի նպատակն է աջակցել հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովմանը՝ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական ներառման համալիր ծրագրի մասնակցային մշակման և իրականացման մոնիթորինգի և գնահատման միջոցով։

Ծրագիրն իրականացվում է Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի կողմից Շվեդիայի միջազգային զարգացման գործակալության, Սիդայի աջակցությամբ իրականացվող «Աջակցություն քաղաքացիական հասարակությանը՝ հանուն բարեփոխումների վրա ներգործության» ծրագրի շրջանակում։